Mutexessisler: Uyghur qirghinchiliqining yuquri pellisi we buninggha qarshi tedbirler

Muxbirimiz eziz
2021-09-03
Share
Mutexessisler: Uyghur qirghinchiliqining yuquri pellisi we buninggha qarshi tedbirler En'gliyediki nyo-kasl uniwérsitéti sahibxanliqida 1-séntebirdin bashlap chaqirilghan Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki xelq'araliq ilmiy muhakime yighinining 3-künidin bir körünüsh. 2021-Yili 11-séntebir.
Social Media

En'gliyediki nyo-kasl ( "Yéngi qel'e" ) uniwérsitéti sahibxanliqida 1-séntebirdin bashlap chaqirilghan Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki xelq'araliq ilmiy muhakime yighinining kéyinki muhakime basquchlirida alimlar we mutexesissler nuqtiliq qilip nöwettiki Uyghur qirghinchiliqining omumi yüzlinishi hemde xelq'araning bu tarixiy hadisige qarshi némilerni qilalishi heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

"Kishilik hoquqni közitish teshkilati" xitay ishliri bölümining diréktori sofi richardson xanim xitay hökümitining Uyghur qirghinchiliqini ijra qilishtiki yétekchi nezeriyisi heqqide söz qildi. U xitay da'irilirining özliri élan qilghan resmiy höjjetlerdin neqil alghan halda ularning "Térorchilarning nesebini qirqip tashlash, yiltizini késip tashlash" dégen bir muhim yétekchi idiyisining nöwette Uyghur qirghinchiliqida eng keng derijide tedbiqliniwatqanliqini alahide tekitlidi. Nöwette xitay hökümiti "Térorluq" bilen baghlawatqan hadisilerning biri Uyghurlardiki diniy örp-adetler bilen baghlinishliq bolghan barliq shey'iler bolup, xitay hökümiti éytiwatqan térorluq bilen xelq'aradiki térorluq tebiri otturisida ghayet zor perq mewjut iken. Emma "Nesebini we yiltizini qirqish" heqqidiki bu körsetme nöwette Uyghurlarning nopus sanini sün'i usulda kémeytish we tughut nisbitini eng töwen chekke chüshürüshte öz ipadisini tapmaqta iken.

Bu heqtiki tepsiliy melumatlarni washin'gton shehridiki "Komunizim qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi, doktur adryan zénz yighin ehlige janliq bayan qilip berdi. U xitay hökümitining ötken birnechche yilda Uyghur nopusini köpiyishtin cheklesh üchün Uyghur qiz-chokanlirigha tughut cheklesh tedbirlirini omumiyüzlük ijra qilghanliqi, xitay hökümitining nöwette Uyghur diyarigha xitay köchmenlirini zor sanda yötkesh bilen birge Uyghur nopusini köpiyishtin cheklep, mushu arqiliq özlirining asmilatsiye nishanigha yetmekchi boluwatqanliqini, eger ehwal mushu yosunda dawam qilsa 2040-yiligha barghiche bolghan kelgüsi 20 yilda az dégendimu töt milyondin artuq Uyghur nopusining kémiyidighanliqini sözlep ötti. Shu qatarda söz alghan "‍Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati" ning xadimi élis andérson we chéx penler akadémiyisining tetqiqatchisi öndré klimish (ötkür) xitay hökümitining Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliqigha yoshurun'ghan meqsedler hemde uning ipadilinishi heqqide söz qildi. Bolupmu jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts xitay hökümitining Uyghurlarni döletning düshmini dep qarap turup nöwettiki "Uyghurlargha qarshi urush" sheklide Uyghurlarni basturiwatqanliqini sherhilep ötti.

Muhakime yighinining ikkini künidiki yene bir muhim téma ötkenki mezgillerde körülgen irqiy qirghinchiliq paji'eliridin élin'ghan sawaqlar boldi. Bolupmu ikkinchi dunya urushi mezgilide körülgen yehudiylar qirghinchiliqidin kéyin "Emdi qaytilanmaydu" dégen tarixiy sho'ar otturigha qoyulghan bolsimu yenila bir qatar qirghinchiliq hadisilirining bosniye, bérma qatarliq jaylarda körülgenliki, emdilikte uning téximu yuquri pellisining Uyghur diyarida barliqqa kelgenliki, shundaq turuqluq xelq'ara diplomatiye sahesning Uyghurlarni emes, eksiche Uyghurlarni qirghin qiliwatqan xitay hökümitini qollawatqanliqi yighin ehlini qizghin bir meydan munazirige bashlap kirdi. En'gliye parlaméntining ezaliridin nusret gheni we stéfan kinnok, en'gliye parlaménti tashqi ishlar komitétining re'isi tom tugéndat qatarliqlar bu mesile heqqide alahide pikir qilip Uyghur qirghinchiliqining en'gliye parlaméntida tonushturulush ehwalidin melumatlar berdi. Shundaqla en'gliye hökümiti we bashqa hökümetlerningmu bu xil ashkara qirghinchiliqqa köz yumushigha bolmaydighanliqini, buning üchün xitay hökümitining qirghinchiliq qilmishlirini chekleydighan tedbirlerni élishi lazimliqini tekitlidi.

Xitay hökümitining bu xildiki irqiy qirghinchiliqini cheklesh üchün xelq'ara jemiyetning qandaq tedbirlerni alalishi toghrisidiki mesililer muhakime yighinining üchinchi künidiki muhim témilardin boldi. Bolupmu Uyghur diyaridiki qirghinchiliqning alliqachan kolliktip shekil alghan mejburiy emgekke tereqqi qilip bolghanliqidek ré'alliqni közde tutup, herqaysi alimlar we mutexesisler oxshimighan sahening Uyghur qirghinchiliqi mesiliside ‍özige tégishlik mejburiyetni ada qilishning muhimliqini alahide tekitlidi. Shaffiyld xallam uniwérsitétining proféssori lawra murfiy bu heqte söz qilip, herqaysi dunyawi shirketlerning Uyghur diyaridiki mejburiy emgektin xewerdar bolup turuqluq dawamliq halda bu xil mejburiy emgekke chétishliq teminat zenjiri bilen soda qilish qilmishini chekleshning muhimliqini otturigha qoydi. London uniwérsitétining proféssori reychil xarris xanim bolsa nöwettiki Uyghur qirghinchiliqi jeryanida Uyghur medeniyiti we medeniyet miraslirining weyran qiliniwatqanliqini misal qilip turup birleshken döletler teshkilati qarmiqidiki "Ma'arip, ilim-pen we medeniyet komitéti" ning bu xil buzghunchiliqni eyiblesh we uni chekleshte tégishlik mejburiyitini ada qilishi lazimliqini körsetti. Sasséks uniwérsititining tetqiqatchisi jéymis mekmurray bolsa dunyaning herqaysi jayliridiki uniwérsitétlarning Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliqqa özige tégishlik rewishte inkas qayturishi hemde adaletni hémaye qilishi lazimliqini körsetti.

Bu künki yene bir muhim téma xitay hökümiti ijra qiliwatqan irqiy qirghinchiliqni xelq'ara sotqa élip chiqish hemde mushu arqiliq xitay hökümitining jawabkarliqini sürüshte qilish mesilisi boldi. Londondiki xelq'a'araliq adwukatlardin rodnéy dikson we nyo york uniwérsitéti qanun inistituning proféssori jéymis goldston bu heqtiki ehwallarni tonushturup, xelq'ara qanun sistémisi arqiliq xitay hökümitini chekleshtiki bir qisim tedbirlerni tonushturdi.

Yighinning axirqi muhakime basquchlirida amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuriy türkel we "Uyghur herkiti" teshkilatining re'isi roshen abbas ayrim-ayrim söz qilip nöwettiki Uyghur qirghinchiliqining eng yéngi tereqqiyati, shuningdek amérika hökümiti bu mesile boyiche emelge ashurushi mumkin bolghan qanuniy tallash chariliri heqqide öz qarashlirini bayan qildi. Yighinning yépilish nutqi üchün amérikidiki shimaliy karolina uniwérsitétining proféssori, "Qirghinchiliq tetqiqati" zhurnilining bash muherriri dirk mosés teklip qilin'ghan idi. U özining "Qirghinchiliq diplomatiyesi" heqqidiki nutqida Uyghur qirghinchiliqining xelq'ara diplomatiye saheside peyda qilghan özgirishler, shuningdek xelq'ara diplomatiye saheside Uyghur qirghinchiliqini merkez qilghan halda xitay hökümitige qarshi birliksep hasil qilishning muhimliqini sözlep ötti.

Melum bolushiche, bu qétimqi yighinda otturigha chüshken pikirler sistimiliq halda retlep chiqilghandin kéyin herqaysi sahediki alimlarning bayanliri we munasiwetlik ispatlar bilen birlikte herqaysi hökümetlerge yollap bérilidiken. Buning tesiridin téximu köp döletlerning Uyghur qirghinchiliqi heqqide munasiwetlik tedbirlerni élishigha türtke bolushi ümid qilinmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet