Америкадики тинчлиқ тәтқиқат орнида «уйғурлар учраватқан кризис» темисида күтүвелиш йиғини ечилди

Мухбиримиз сада
2019-07-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғурлар учраватқан кризис» темисидики йиғинда америка диний ишлар алаһидә әлчиси сәм бровнбәк әпәнди уйғурлар вәзийити һәққидә сөз қилмақта. 2019-Йили 17-июл, вашингтон.
«Уйғурлар учраватқан кризис» темисидики йиғинда америка диний ишлар алаһидә әлчиси сәм бровнбәк әпәнди уйғурлар вәзийити һәққидә сөз қилмақта. 2019-Йили 17-июл, вашингтон.
Photo: RFA

17-Июл америкидики «тинчлиқ тәтқиқат орни» да «уйғурлар учраватқан кризис вә бу әһвални диний әркинликкә қаритилған дуняви һәрикәттә әкс әттүрүш» темисида министирларни күтүвелиш йиғини ечилди. Мәзкур йиғин америка хәлқара диний әркинлик комитети тәрипидин уюштурулған болуп, йиғинға америка һөкүмитидики бир қисим нопузлуқ әрбаблар, бир қисим уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилири, мутәхәссисләр шуниңдәк вашингтонда ечиливатқан диний әркинлик йиғиниға қатнишиватқан һәр қайси әл вәкиллири қатнашти.

Бу қетимқи йиғинниң риясәтчиси, америкадики уйғур адвокат нурий түркәл әпәнди алди билән йиғинда сөз қилғучиларни тонуштуруп өтти.

Йиғинда америка диний ишлар алаһидә әлчиси сәм бровнбәк әпәнди уйғурлар вәзийити һәққидә сөз қилди. У сөзидә әң аввал хитай һөкүмити тәрипидин муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинған илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһамниң 2014-йилидин башлап дадисини көрүп бақмиғанлиқидәк бир ечинишлиқ реал вәқәни тилға елиш арқилиқ уйғурларниң уйғур диярида йоқап кәткән, тутқун қилинған уруқ-туғқанлирини америка президенти доналд трампниң ярдимидә сүрүштә қилишни истәйдиғанлиқини вә шундақ қилса болидиғанлиқини билдүрди.

Сәм бровнбәк сөзи давамида йәнә әгәр хитай һөкүмити уйғурларниң йоқап кәткән аилә-тавабиатлириниң нөвәттики турушлуқ орни вә әһвалини уларға билдүргән тәқдирдиму, йоқап кәткән мушунчә көп кишини пүтүн дуняға билдүрүшниң зөрүрлүкини алаһидә тәкитлиди.

У ахирида санлиқ мәлуматлар бойичә уйғур дияридин бир милйондин үч милйонғичә уйғурниң җаза лагерлириға соланғанлиқини тилға елиш билән биргә кишиләрниң диний әркинлики зиянкәшликкә учриған чағда һәр милләт вә диндики кишиләрниң чоқум бирликтә күрәш қилиши керәкликини, барлиқ кишиләрниң охшаш бир нийәткә кәлгәндә дуняниң өзгиридиғанлиқини сөзләп өтти. У йәнә нуқтилиқ қилип бу вәзийәтниң һаман бир күни шәкиллинидиғанлиқи қайта-қайта тәкитләш билән биргә, «қарап туруңлар, уйғур вә тибәтләр чоқум азад болиду» дәп тәкитлиди.

Йиғинда сөз қилған йәнә бир муһим шәхс болса америка қошма штатлириниң б д т дики сабиқ муавин баш әлчиси кәллий куррий ханимдур. У сөзидә нуқтилиқ қилип уйғурлар учраватқан еғир дәриҗидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита мусулман әллиридин инкас чиқмайватқанлиқини сөзләп өтти шундақла мушу өзиниң мусулман дунясидин уйғурларни қоллаш долқуниниң қозғилишини үмид қилидиғанлиқини вә буниң уйғурлар үчүн зор әһмийәткә игә бир иш болидиғанлиқини ейтти.

Кәллий куррий ханим сөз давамида йәнә уйғурлар мәсилиси нөвәттики әң реал вә әң муһим бир кризис болғанлиқтин кишиләрниң бу вәзийәтниң яхшилиниши үчүн көпрәк тиришчанлиқларни көрситиши зөрүрлүкини билдүрди.

Бу қетимлиқ йиғинда йәнә бир қисим әрбаблар сөз қилған болуп, йиғинда сөзләшкә алаһидә тәклип қилинған меһманларниң бири дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса иди. Уму өз нөвитидә сөз елип, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мешәл бәшлитниң уйғур диярида зиярәттә болуши хитай һөкүмити тәрипидин изчил чәклимигә учраватқан һаләттә б д т террорлуққа қарши туруш ишханисиниң башлиқи владимир воронкофниң райондики очуқ-ашкара зиярити хитай үчүн өзиниң сияситини пәрдазлап көрситиштики бир баһанә болғанлиқини әслитип өтти.

Өз сөзидә дунядики һәрқайси һөкүмәтләрниң хитайға төвәндики нуқтилардин чақириқ қилишни тәләп қилди:

1) Җаза лагерлирини дәрһал тақап, тутқун қилинған барлиқ уйғурларни дәрһал қоюп бериш;

2) Мухбирларни уйғур диярини чәклимисиз зиярәт қилишқа йол қоюш;

3) Муһаҗирәттики уйғурлардин сиясий панаһлиққа илтимас қилғанларниң илтимасиниң қобул қилинишиға капаләтлик қилиш вә түркийә вә башқа җайлардики уйғур мусапирларни қутулдуруш;

4) Хитай һөкүмитиниң америка, явропа, түркийә, канада вә оттура асия дөләтлиридә яшаватқан уйғурларға тәһдит селип, уларни хитайға қайтишқа мәҗбурлаш қилмишлирини тохтитиш;

5) Уйғурларниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә асаслиқ рол ойниған хитай әмәлдарлириға җаза қоллиниш;

6) Хитайниң уйғурларни контрол қилишта қоллиниватқан чәтәл техникилириниң хитайға експорт қилинишиға чәклимә қоюш;

7) Хәлқарадики мунасивәтлик хадимларни уйғур дияридики җаза лагерлири вә дарилетамларни зиярәт қилишқа йол қоюп, мунасивәтлик учурларни топлаш;

Долқун әйса әпәнди сөз ахирида, «‹қайта тәкрарланмайду' дегән һаләт қайта тәкрарлиниватиду, бу қәтий қайта тәкрарланмаслиқи керәк,» дәп сөзини ахирлаштурди.

Йиғинда «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң директори өмәр қанат әпәндиму муһим сөз қилди. У сөзидә өзиниң уйғур мәсилисини немә үчүн уйғур кризиси дәп атайдиғанлиқиға қарита қисқичә тәбир бәрди. Униң дейишичә, җаза лагерлиридин қутулуп чиққанларниң шу ярдә учриған мәҗбурий «сиясий меңә ююлуши», хитай һөкүмитиниң уйғурларниң узун йиллиқ тарихқа игә муқәддәс җайлирини чеқип ташлиғанлиқи буниң әң яхши тәбири болалайдикән.

У сөзидә йәнә 10 йил илгири үрүмчидә йүз бәргән «5-июл үрүмчи қирғинчилиқи» уйғурлар мәсилисигә болған хәлқаралиқ инкасларниң пәйда болушидики бурулуш нуқтиси болғанлиқиниму алаһидә тәкитләш билән биргә, америка, б д т вә башқа диний ишлар әмәлдарлириға уйғур мәсилиси үчүн тездин һәрикәткә өтиши керәклики һәққидә чақириқ қилди.

Америка хәлқаралиқ диний әркинлик комитети тәрипидин уюштурулған мәзкур йиғинға уйғур мәсилисигә қизиққучилар, ахбарат саһәси вә бир қисим уйғурларму қатнашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт