“хитай дуняни қолға чүшүриватамду?” намлиқ китаб түркийәдә нәшр қилинди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2022.05.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“хитай дуняни қолға чүшүриватамду?” намлиқ китаб түркийәдә нәшр қилинди Хитай дуняни қолға чүшүрүватамду?” намлиқ китабниң муқависи.
RFA/Erkin Tarim

Түркийәдики тонулған тарихчи, әнқәрәдики һаҗи байрам университетиниң тарих пәнлири профессори қонуралп әрҗиласун әпәнди билән пенсийәгә чиққан тарих пәнлири профессори искәндәр өксүз әпәнди бирликтә язған “хитай дуняни қолға чүшүриватамду?” намлиқ китаб йоруқлуққа чиқти.

Әнқәрәдики панама нәшрияти тәрипидин нәшир қилинған мәзкур китаб 388 бәт вә 2 баптин тәркиб тапқан болуп, униңда “хитай растинла йеңидин оттуриға чиққан дәриҗидин ташқири күчму? хитай өзигә болған қариши қандақ, америка қошма шитатлири хитайға қандақ қарайду? түркийә билән хитай оттуридисики мунасивәттә шәрқий түркистан мәсилисиниң орни зади немә, қандақ болуши керәк? оттура асия түркий җумһурийәтлири билән хитай оттурисидики мунасивәт қандақ, қандақ болуши керәк?” дегәнгә охшаш бир йүрүш соалларға җаваб берилгән. Мәзкур китабға қонуралп әрҗиласун әпәндиниң 17 парчә, искәндәр өксүз әпәндиниң 12 парчә мақалиси киргүзүлгән.

Биз китаб һәққидә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн мәзкур китабниң аптори, тонулған тарихчи қонуралп әрҗиласун әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ.

У мәзкур китабниң кириш сөз қисмида 1949-йили хитай хәлқ җумһурийәти қурулған күндин тартип таки 2020-йилиғичә болған җәрянини қисқичә баян қилған. У китабниң мәзмуни вә алаһидилики тоғрисида мәлумат берип, мундақ деди: “мәзкур китаб 2010-йилидин буян язған мақалилиримизни өз ичигә алиду. Болупму бу китабта 2010-йилидин 2020-йилиғичә болған арилиқтики хитайдики өзгиришләр йәр алған. Бу һәм еқим мәсилилири һәм тарихий мәсилиләр баян қилинған муһим бир китаб. Бу китаб искәндәр өксүз муәллим билән иккимиз ғәрб дөләтлири вә хитай мәнбәлиридин пайдилинип, обйектип һалда язған мақалилардин тәркиб тапқан.”

Мәзкур китабқа йоқуриқи икки профессорниң 21-әсир түркийә тәтқиқат иниститути билән миллий чүшәнчә иниститутиниң тор бетидә елан қилған мақалилири таллап киргүзүлгән. Буларниң ичидә түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәттә шәрқий түркистан мәсилиси, шундақла оттура асия түркий җумһурийәтлири билән хитай оттурисидики мунасивәттә шәрқий түркистан мәсилиси оттуриға қоюлған мақалиләрму орун алған.

Қонуралп әрҗиласун бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “әлвәттә, бу китабта шәрқий түркистан мәсилисиму бар. Хитай дуняда чоң дөләт болаламду? әгәр чоң дөләт болса дуня дөләтлиригә, түркийәгә, оттура ася түркий җумһурийәтлиригә вә шәрқий түркистанға қандақ хәвп елип келиду? буларни оттуриға қоюшқа тириштуқ.”

Биз бу китаб һәққидә көз-қаришини игиләш үчүн әнқәрә университети тил вә тарих-җоғрапийә факултети тарих кәспиниң докторанти ели қәшқәрли әпәндини зиярәт қилдуқ.

У, “хитай дуняни қолға чүшүрүвеливатамду?” намлиқ китабниң хитай тоғрисида йезилған бир қәдәр мупәссәл китаб икәнликини, бу китабниң түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәттә 2010-йилидин 2020-йилиғичә йүз бәргән ишларни, болупму түркийә-хитай оттурисидики мунасивәттә уйғур мәсилисиниң орнини биливелиш үчүн зор әһмийәткә игә икәнликини оттуриға қойди.

Ели қәшқәрли әпәнди хитайни тәтқиқ қилишниң түркийәдә кәмчил бир саһә икәнликини, қонуралп әрҗиласун язған китабниң түркийәдики хитай тәтқиқати саһәсидики бошлуқни толдуридиғанлиқини, хитайни чүшәнгәндила андин тоғра болған уйғур сияситини бәлгиләп чиққили болидиғанлиқини илгири сүрди.

Қонуралп әрҗиласун әпәнди 1972-йили түркийәниң истанбул шәһиридә дуняға кәлгән болуп, 1993-йили әнқәрә университети тарих кәспини пүттүргән. 1999-Йили тәйвән җеңҗи университетидә магестирлиқни пүттүргән. У қәдимки түрк тарихи бойичә әнқәрә университетидә докторлуқ оқуған. Қонуралп әрҗиласун ингилизчә вә хитайчә билидиған болуп, һазирғичә уйғур тарихи һәққидә көплигән мақалилири вә 3 дәк китаби нәшр қилинған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт