“Xitay dunyani qolgha chüshüriwatamdu?” namliq kitab türkiyede neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2022.05.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Xitay dunyani qolgha chüshüriwatamdu?” namliq kitab türkiyede neshr qilindi Xitay dunyani qolgha chüshürüwatamdu?” namliq kitabning muqawisi.
RFA/Erkin Tarim

Türkiyediki tonulghan tarixchi, enqerediki haji bayram uniwérsitétining tarix penliri proféssori qonur'alp erjilasun ependi bilen pénsiyege chiqqan tarix penliri proféssori iskender öksüz ependi birlikte yazghan “Xitay dunyani qolgha chüshüriwatamdu?” namliq kitab yoruqluqqa chiqti.

Enqerediki panama neshriyati teripidin neshir qilin'ghan mezkur kitab 388 bet we 2 baptin terkib tapqan bolup, uningda “Xitay rastinla yéngidin otturigha chiqqan derijidin tashqiri küchmu? xitay özige bolghan qarishi qandaq, amérika qoshma shitatliri xitaygha qandaq qaraydu? türkiye bilen xitay otturidisiki munasiwette sherqiy türkistan mesilisining orni zadi néme, qandaq bolushi kérek? ottura asiya türkiy jumhuriyetliri bilen xitay otturisidiki munasiwet qandaq, qandaq bolushi kérek?” dégen'ge oxshash bir yürüsh so'allargha jawab bérilgen. Mezkur kitabgha qonur'alp erjilasun ependining 17 parche, iskender öksüz ependining 12 parche maqalisi kirgüzülgen.

Biz kitab heqqide téximu tepsiliy melumat igilesh üchün mezkur kitabning aptori, tonulghan tarixchi qonur'alp erjilasun ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq.

U mezkur kitabning kirish söz qismida 1949-yili xitay xelq jumhuriyeti qurulghan kündin tartip taki 2020-yilighiche bolghan jeryanini qisqiche bayan qilghan. U kitabning mezmuni we alahidiliki toghrisida melumat bérip, mundaq dédi: “Mezkur kitab 2010-yilidin buyan yazghan maqalilirimizni öz ichige alidu. Bolupmu bu kitabta 2010-yilidin 2020-yilighiche bolghan ariliqtiki xitaydiki özgirishler yer alghan. Bu hem éqim mesililiri hem tarixiy mesililer bayan qilin'ghan muhim bir kitab. Bu kitab iskender öksüz mu'ellim bilen ikkimiz gherb döletliri we xitay menbeliridin paydilinip, obyéktip halda yazghan maqalilardin terkib tapqan.”

Mezkur kitabqa yoquriqi ikki proféssorning 21-esir türkiye tetqiqat inistituti bilen milliy chüshenche inistitutining tor bétide élan qilghan maqaliliri tallap kirgüzülgen. Bularning ichide türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwette sherqiy türkistan mesilisi, shundaqla ottura asiya türkiy jumhuriyetliri bilen xitay otturisidiki munasiwette sherqiy türkistan mesilisi otturigha qoyulghan maqalilermu orun alghan.

Qonur'alp erjilasun bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Elwette, bu kitabta sherqiy türkistan mesilisimu bar. Xitay dunyada chong dölet bolalamdu? eger chong dölet bolsa dunya döletlirige, türkiyege, ottura asya türkiy jumhuriyetlirige we sherqiy türkistan'gha qandaq xewp élip kélidu? bularni otturigha qoyushqa tirishtuq.”

Biz bu kitab heqqide köz-qarishini igilesh üchün enqere uniwérsitéti til we tarix-joghrapiye fakultéti tarix kespining doktoranti éli qeshqerli ependini ziyaret qilduq.

U, “Xitay dunyani qolgha chüshürüwéliwatamdu?” namliq kitabning xitay toghrisida yézilghan bir qeder mupessel kitab ikenlikini, bu kitabning türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwette 2010-yilidin 2020-yilighiche yüz bergen ishlarni, bolupmu türkiye-xitay otturisidiki munasiwette Uyghur mesilisining ornini biliwélish üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini otturigha qoydi.

Éli qeshqerli ependi xitayni tetqiq qilishning türkiyede kemchil bir sahe ikenlikini, qonur'alp erjilasun yazghan kitabning türkiyediki xitay tetqiqati sahesidiki boshluqni tolduridighanliqini, xitayni chüshen'gendila andin toghra bolghan Uyghur siyasitini belgilep chiqqili bolidighanliqini ilgiri sürdi.

Qonur'alp erjilasun ependi 1972-yili türkiyening istanbul shehiride dunyagha kelgen bolup, 1993-yili enqere uniwérsitéti tarix kespini püttürgen. 1999-Yili teywen jéngji uniwérsitétide magéstirliqni püttürgen. U qedimki türk tarixi boyiche enqere uniwérsitétide doktorluq oqughan. Qonur'alp erjilasun in'gilizche we xitayche bilidighan bolup, hazirghiche Uyghur tarixi heqqide köpligen maqaliliri we 3 dek kitabi neshr qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet