Uyghurlar achqan shexsiy kitabxanilarning péchetlen'genliki ilgiri sürülmekte

Muxbirimiz méhriban
2019-04-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Pénsilwaniye uniwérsitéti asiya tetqiqat merkizining yardemchi diréktori dawid detman ependi 17-aprél küni twittérgha yollighan Uyghur kitabxanilirining péchetlen'genliki heqqidiki resimlik uchur.
Pénsilwaniye uniwérsitéti asiya tetqiqat merkizining yardemchi diréktori dawid detman ependi 17-aprél küni twittérgha yollighan Uyghur kitabxanilirining péchetlen'genliki heqqidiki resimlik uchur.
Social Media

Amérikadiki pénsilwaniye uniwérsitéti asiya tetqiqat merkizining yardemchi diréktori dawid detman ependi 17-aprél küni twittérgha yollighan resimlik uchurida özi igiligen ehwallarni bayan qilip, qeshqer we xotendiki Uyghurche kitablar sétilidighan kitabxanilardin az dégende üch kitapxanining 2018-yili etiyaz mezgilidin bashlap péchetlen'genlikini bildürgen.

Mezkur uchurda yene qeshqer we xotendiki Uyghurlarning örp-adetliri eks ettürülgen sen'et buyumliri sétilidighan dukanlarning zor köpchilikining ishiklirige mushu xildiki péchetler chaplan'ghanliqi, Uyghurlarning kitabxana we dukanlirining taqalghanliqi ilgiri sürülgen.

Indiyana uniwérsitétida muzika we folklor tetqiqati boyiche doktorluq aspirantliqida oquwatqan Uyghur naxsha-muzika tetqiqatchisi elis andérson xanimmu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, 2018-yili 6-ay mezgilide Uyghur diyarida ikki heptilik qisqa sayahette bolghanliqini, bu mezgilide qeshqer héytgah jamesi etrapidiki kitab dukanlirining taqilip ketkenlikini körgenlikini bildürdi. 

Igilishimizche, qeshqerde ilgiriki yillarda Uyghurlar teripidin échilghan kitabxanilar 2013-2014-yillardin bashlapla da'irilerning diqqet nuqtisigha aylan'ghan. Uyghur diyarida zor kölemlik tutqun bashlan'ghan 2016-yilning deslepki mezgilidila Uyghurlar teripidin échilghan shexsiy kitabxana we ün-sin buyumliri dukanlirining xojayinliri tutqun obyéktigha aylinip, qeshqerde, jümlidin pütkül Uyghur diyarida kitabxana we ün-sin dukanliri arqa-arqidin taqilip, igiliri tutqun qilin'ghan. 

Radiyomizning bu heqtiki éniqlashliri dawamida qeshqerdiki taqiwétilgen kitabxanilardin ikki kitabxanining xojayinlirining lagérgha élip kétilgenliki melum boldi.

Hazirche öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilghan bireylenning bildürüshiche, qeshqer héytgah jamesige yéqin bolghan janan kochisidiki memet eli isimlik Uyghur teripidin échilghan kitabxana Uyghurlar eng köp kélidighan kitabxanilarning biri iken. Halbuki, mezkur kitabxana 2013-yilidila da'irilerning jiddiy diqqet nuqtisigha aylan'ghan iken. 
Amérikaning ténessi shtatida olturushluq gülruy hüseyin xanimning radiyomizgha bildürüshiche, 2014-yili ürümchidiki shinjang uniwérsitétining uduligha toghra kélidighan "Tughluq kitabxanisi" ni achqan ekrem yarmemet we behram yarmemet aka-inilar 2016-yilining axiri we 2017-yilining béshida ilgiri-kéyin tutqun qilin'ghan iken. Uning bildürüshiche, inisi ekrem yarmemet 10 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan, akisi behram yarmemet "Qayta terbiye" lagérigha élip kétilgen bolup, uning kéyinki aqiwiti éniq emes iken.

Gülruy xanimning bayan qilishiche, bu aka-ini ikkiylen "Qutadghu bilik" tetqiqati bilen tonulghan Uyghur edib yarmuhemmet tahirning oghulliri bolup, mezkur kitabxana shinjang uniwérsitétining udulida échilghanliqi üchün oqughuchilar nisbeten köp kirip, derslik kitab we Uyghur tarixigha a'it kitablarni sétiwalidiken.

Öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen ziyaritimizni qobul qilghan yene bireylenning bildürüshiche, shinjang uniwérsitétining udulidiki "Tughluq kitabxanisi" gha yene yéqinqi yillarda Uyghurlar arisida tesiri chong bolghan zulpiqar özbashqa oxshash chet'ellerde oqup kelgen yash Uyghur tetqiqatchilirining öz yazmilirigha imza qoyush pa'aliyetlirimu élip bérilghan iken. 

Uyghur diyaridiki Uyghurlar achqan shexsiy kitapxanilar péchetlinish bilen bir waqitta hökümet teripidin échilghan shinxu'a kitapxaniliridimu Uyghurche kitablarning intayin azliqi yaki yoqluqi xelq'ara taratqulardimu xewer qilinmaqta. 

16-Aprél "Nyuyork waqti géziti" ning muxbiri pa'ul mozur teripidin yézilghan "Xitayda 'néme üchün' deydighan so'al yoq" serlewhilik ziyaret xatiriside qattiq teqib astigha élin'ghan Uyghur diyarining ré'al ehwali bayan qilin'ghan. Mezkur ziyaret xatiriside yene kitabxanilarda Uyghurche kitablarning intayin azliqi alahide tilgha élin'ghan. Emma aptor yene bu intayin az Uyghurche kitablar arisida jenubiy afriqining azadliqi üchün bir ömür küresh qilghan, nobél tinchliq mukapatining sahibi nélson mandélaning "Erkinlikke sozulghan uzaq yol" namliq kitabining Uyghurche terjimisini körgenlikini tilgha alidu. U yene shunche qattiq muhasirige élin'ghan bu makanda da'irilerning kitab dukinigha nélson mandélaning terjimihalini qoyup qoyushi Uyghurlarni tutqun qilishtiki bir yemchük bolushi mumkin dégenlerni ima qilidu.

Biz 17-aprél ürümchining dostluq yolidiki shinxu'a kitapxanisigha we jenubiy qowuqtiki shinxu'a kitapxanisigha téléfon qilduq.

Shimaliy dostluq yoligha jaylashqan Uyghur aptonom rayonluq shinxu'a kitapxanisigha qilghan téléfonimizni alidighan adem chiqmidi. Tordin tekshürüsh netijiside mezkur kitabxanining 2018-yildin buyan ichki qismining qaytidin zinnetliniwatqanliqi, buninggha yérim yilche bolghanliqi, kitabxanidiki az qalghan bir qisim xitayche kitablarning yer astidiki dora dukinida sétiliwatqanliqi melum boldi.

Emma ürümchi jenubiy qowuqtiki shinxu'a kitapxanisigha qilghan téléfonimizni bir xitay xadim aldi. Emma bu xadim Uyghurche kitablarning ehwali heqqide sorighan so'allirimizgha özining peqet kompyutérda tekshürüsh arqiliqla jawab béreleydighanliqini tekitlep, xizmet waqtida téléfon qilishimizni yaki kitapxanigha biwasite bérishimizni telep qildi. 

Muxbir: yaxshimusiz? ürümchi shinxu'a kitabxanisimu?

Xitay xadim: shundaq.

Muxbir: men bir qisim kitablarni almaqchi idim, emma toringlardin bu kitablarni tapalmidim.

Xitay xadim: hazir kompyutér sistémimiz taqilip ketti, ete etigen béyjing waqti sa'et 10 da qayta izdisingiz bolidu. Elwette, xadimlirimiz sizge yardemliship siz almaqchi bolghan kitablarni tépishqa yardemde bolidu. 

Muxbir: mén almaqchi bolghan kitablar Uyghurche kitablar idi.

Xitay xadim: elwette, kompyutér arqiliq tépishqa bolidu.

Muxbir: yeni démekchi bolghinim, Uyghurlarning tarixi, örp-adetlirige da'ir Uyghurche neshr qilin'ghan kitablarni dewétimen.

Xitay xadim: mundaq bolsun, ete etigen 10 da téléfon qiling, biz kompyutér arqiliq tekshürüp éniqlayli, bolamdu? 

Muxbir: emma silerning shimaliy dostluq yolidiki shinxu'a kitapxananglar taqaq iken, tordin tekshürsem, kitabxana zinnetliniwatidu dégen uchurni kördüm. Bu kitabxana qachan échilidu?

Xitay xadim: biz bashqa-bashqa ikki kitabxana. Ularning ehwalini bilmeymiz. Ular aptonom rayon'gha qaraydu, biz ürümchi shehirige qaraymiz.

Muxbir: silerning bu yerdiki Uyghurche kitablar toluqmu? biz Uyghurche kitablardin köprek almaqchi iduq.

Xitay xadim: biz peqet kompyutérda tekshürüsh arqiliqla kitablarning zadi qanchilik ikenlikini we toghra sanini bileleymiz. Men hazir bu mesililerge éghizche jawab bérelmeymen. 

Halbuki, 18-aprél ürümchi waqti etigen sa'et 10 da ürümchi jenubiy qowuqtiki shinxu'a kitabxanisining eyni téléfon nomurigha téléfon qilghinimizda jawab béridighan adem chiqmidi. 

Shinxu'a kitabxanisining tor békitidin Uyghurche kitablarning ehwalini tekshürginimizde, kitapxanining kitablirining amazon torining xitayche sehipiside sétilidighanliqi melum boldi. Halbuki, xitayning shinxu'a kitabxanisining tordin kitab sétish nuqtisidiki tekshürüsh netijiside torda bar bolghan Uyghurche kitablarning xitayning siyasitini teshwiq qilidighan qanun ögitish qollanmiliri, xitay re'isi shi jinpingning nezeriyeliri heqqidiki terjime kitablar, lughet qatarliq qoral kitablar ikenliki éniqlandi. Uyghurlarning özliri teripidin yézilghan Uyghur tarixi, Uyghur örp-adetlirige a'it kitablar we Uyghurlargha tonush bolghan nadir Uyghur yazghuchiliri teripidin yézilghan romanlar tépilmidi.

Tordin tekshürüshimizche, 2017-yildin buyan shinjang xelq neshriyati teripidin yéngidin neshr qilin'ghan Uyghurche kitablar tizimliki tépilmidi, hetta 2018-yildin kéyin shinjang xelq neshriyati teripidin neshr qilin'ghan birmu Uyghurche kitabning yoqluqi melum boldi.

Toluq bet