Хәлқара мәтбуатлар: уйғурлар өз вәтинидә қәбрисидиму тинч яталмайдиған һалда

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-10-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Зумрәт давут ханимниң аниси турнисаханниң қәбрисиниң йөткәлгәнликигә даир көрүнүш. 2019-Йили 6-ай. Үрүмчи.
Зумрәт давут ханимниң аниси турнисаханниң қәбрисиниң йөткәлгәнликигә даир көрүнүш. 2019-Йили 6-ай. Үрүмчи.
Zumret Dawut

Өткән һәптә хәлқарадики нопузлуқ ахбаратлардин, фирансийә хәвәр агентлиқи, муһапизәтчи гезити қатарлиқлар бир пайда алмайдиған хәлқаралиқ сүний һәмраһ сүрәтлирини анализ қилиш оргининиң йеқинқи бир қанчә йилда уйғур елидики мазарларниң сүний һәмраһидин тартилған селиштурма сүрәтлиридин, хитай һөкүмитиниң 2014-йилидин буян, пүтүн уйғур ели миқясида кәм дегәндә 45 җайдики уйғур мазарлиқлирини бузуп йоқатқанлиқи мәлум болғанлиқини хәвәр қилди. Бу мазарлиқларниң ичидә 30 җайдикиси йеқинқи икки йил ичидә чеқип түзләнгән икән. Сүний һәмраһидин 2017-йили тартилған сүрәттә мәвҗут болған шаяр наһийисигә җайлашқан чоң мазарлиқ 2019-йилида пүтүнләй қуруқдалған.

9-Өктәбир фирансийә хәвәр агентлиқиниң тарқатқан хәвиридә сүрәтләр билән шәрһилинишичә, мәзкур гезитниң мухбири бу йил сентәбирдә, уйғур елидики 4 шәһәрдә җәмий 31 мусулман қәбристанлиқини кезип тәкшүрүш елип барған болуп, арисида 3 қәбристанлиқта, қәбриләрдин қезилған җәсәт сөңәклириниң ташлинип турғанлиқидәк мәнзирини көргән. Хәвәрдә ейтилишичә, бу мазарлиқларниң уйғурларниң аләмдин өткән әҗдадлири әвладму әвлад арам алған қәбристанлиқлар болуп, хәвәрдә аләмдин өткән уйғурларниң һазирниң өзидә қәбрилиридиму хатирҗәм яталмас һалға кәлгәнлики йезилған.

Хәвәрдә дейилишичә 2015-йили тартилған ақсудики қәбристанлиқниң сүний һәмраһ сүрәтлиридә ениқ көрүнгән уйғурларниң йеқинқи замандики даңлиқ вәтәнпәрвәр шаири лутпулла мутәллипниң қәбриси 2019-йилида пүтүнләй йоқ қилинип, орниға көл вә гүллүкләр ясалған «бәхт бағчиси» ға айландурулған. 

Лутпулла мутәллип қәбрисини хитайму йиллар илгири вәтәнпәрвәрлик тәрбийә орни қилип ясап чиққан иди. Бүгүнки күндә хитай һөкүмитиниң өзиму инқилабий вәтәнпәрвәр шаир дәп нам бәргән лутпулла мутәллипниң қәбрисиниму бузуши уйғур вә башқа көзәткүчиләрдә ғулғула қозғимақта. Әмма биз лутпулла мутәллип қәбрисиниң бузулғанлиқ яки бузулмиғанлиқи, бузулса униң қәбрисиниң нәгә йөткәлгәнлики вә қандақ бир тәрәп қилинғанлиқи һәққидә ақсуниң өзидин ениқлашқа тиришқан болсақму, һазирчә имканийәт болмиди.

Хитайниң бир милйондин 2 милйонға қәдәр уйғур вә башқа мусулманларни лагерларға қамап, уйғурларға қарита мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериватқанлиқи хәлқара җәмийәт тәрипидин күчлүк тәнқидкә учраватқан бир пәйттә, униң йәнә уйғурларниң қәбристанлиқлири вә мазарлиқлирини вәйран қилип түзләш һәрикитиниму мас һалда елип барғанлиқидәк пакитлар ашкариланғандин кейин уйғурлар һәққидә тәтқиқат елип бериватқан көзәткүчиләрму бу мәсилигә диққәт қилмақта. 

Узун йиллардин буян мәхсус уйғур мазарлиқлирини сүрәткә елип архиплаштуруп келиватқан америкалиқ фотограф лиса рос ханим, болупму әсирләрдин буян уйғурлар тавапгаһ, улуғ җай сүпитидә асрап, қоғдап келиватқан тарихий мазарларниңму һәр түрлүк баһаниләрдә вәйран қилинишиниң, пәқәт бу қәбриләргә көмүлгән адәмләргә қилинған һөрмәтсизлик болупла қалмай, у йәнә бир милләтниң әҗдадлири билән әвладлириниң оттурисида үзүкчилик һасил қилиш, әсирләр бойи давам қилип келиватқан иҗтимаийлиқ вә уларниң етиқади һәм мәдәнийәтлиригә қилинған еғир бузғунчилиқ икәнликини билдүрди. 

Хитай даирилириниң уйғур елидә кәң көләмдә елип бериватқан қәбрә көчүрүш ишлириға җайлардики йәрлик һөкүмәткә қарашлиқ мәхсус дәпнә ишлири органлири вә мәһәллә комитетлири мәсул болуп елип бериватқанлиқи мәлум. Улар асасән көкәртиш, йәр теҗәш дегәндәк баһаниләрдә мусулманлар қәбристанлиқлиридики җәсәтләрни йеңидин салған семонтлуқ қәвәтлик қәбриләргә көчүрмәктикән. 

Радиомизда илгири хәвәр бәргинимиздәк, үрүмчи иқтисадий техника тәрәққият райониниң қәбрә көчүрүш уқтурушида илгири сүрүлүшичә, қәбрә игилири 15‏-июндин бурун қәбрә көчүрүш ишханиси билән алақилишип, қәбрә көчүрүшкә алақидар рәсмийәтләрни беҗириши керәк икән. Һөҗҗәттә, әгәр қәбрә игилири 15‏-июндин бурун рәсмийәт беҗирмигән қәбриләр игисиз қәбрә сүпитидә бир тәрәп қилиниду дейилгән. Уқтурушта, мәзкур қәбрә көчүрүш пилани аптоном район вә үрүмчи шәһириниң бир тутуш орунлаштуруши, шундақла «үрүмчи шәһириниң дәпнә ишлирини башқуруш низами» дики алақидар бәлгилимиләргә асасән, шәһәрлик һөкүмәтниң тәстиқлиши билән елип бериливатқанлиқи билдүрүлгән.

Һазир америкида яшаватқан лагер шаһити зумрәт давутниң 1997-йили 3-айда вапат болған аниси тунисаханниң қәбриси дәл шу иқтисадий пән техника тәрәққият райониға җайлашқан мусулманлар қәбристанлиқида болуп, бу йил 6-айда һөкүмәт даирилири тәрипидин мәҗбури йөткиветилгән. 

Зумрәт давут у чағда америкаға йеңи кәлгән болуп, аписиниң қәбриси ечилғанда үстидә болалмиғанлиқтин бир йеқин достиға аписиниң қәбрисини йөткәш ишлириға вакалитән қатнишишни һавалә қилғаникән. 

Зумрәт давут ханимниң билдүрүшигә қариғанда дости униңға аписиниң қәбрисини ечиш вә йөткәш җәрянлирини сүрәткә тартип әвәткән болуп, достиниң зумрәткә дәп беришичә, даириләр униң рәһмәтлик аниси тунисаханниң қәбрисини топа иттириш машинилирида ачқанда 22 йил аввал көмүлгән җәсәт пүтүн чиққан. Һалбуки, даириләр бир күндә онлиған қәбриләрни йөткәйдиған болуп, қәбридин пүтүн чиққан җәсәтләрниму сундуруп кичик халтиларға қачилап номур қоюп аптомобилға бесип елип маңидикән, зумрәтниң аписиниң җәситиму шундақ елип меңилип үрүмчидики йеңидин икки қәвәтлик қилип семонттин ясалған номур қоюлған төшүкләрниң биригә селинған. Даириләр бу йеңи йөткәлгән қәбриләргә һечқандақ ислами бәлгә яки сөзләрни қоюшқа рухсәт қилмайдикән. Аддийла исми вә қәбрә номури йезилидикән.

Зумрәт давут ханим техи йеқиндила аписиниң қәбрисиниң һөрмәтсизлик вә қопаллиқ билән йөткиветилгәнликидәк бу хил азабларни бешидин кәчүргән болғачқа, өткән һәптә дадисиниң өлүм хәвирини аңлиғинида дадисиниң җәситиниңму охшашла йәрликкә қоюлмай мусулманларға ят һалда қәбрисиз бир шәкилләрдә семонтлуқ қәбриләргә қоюлушқа мәҗбур болидиғанлиқини ойлап азаблиниватқанлиқини билдүрди. У: «хитайниң дәстидин тириклиримизниң қәдри болмиған уйғурларниң өлүкимизниң қәдри боламду?» дәп ечинди. 

Көзәткүчиләрниң қаришичә, шу бузулуватқан вәйран қилиниватқан қәбриләрниң игилириниң азаблири вә әндишилири, хитайниң түрлүк баһаниләрдә елип бериватқан бу хил мәҗбурий қәбрә йөткәш қилмишлириниң йәнә бир тәрәптин уйғурларниң роһийитигә вә инсаний һәқ-һоқуқлирини қайси дәриҗидә дәхли-тәрузға учритиватқанлиқиниму испатлап бәрмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт