"мубарәк рамизандики уйғур мәдәнийити вә уйғур таамлири" темисида сөһбәт өткүзүлди

Мухбиримиз җәвлан
2021-04-28
Share
xitay-herbiy-maniwer-ramzan.jpg Хитай қораллиқ күчлири рамзан һарпилирида террорға қарши маневир елип бармақта. 2013-Йили 2-июл, қумул.
AFP

Тарихтин бери уйғурлар башқа мусулманларға охшашла рамизан айида бир ай роза тутуш арқилиқ мусулманлиқ бурчини ада қилип кәлгән һәмдә бу җәрянда өзигә хас болған диний күлтүр вә йемәк-ичмәк мәдәнийити шәкилләндүргән. Бүгүнки күндә болса коммунист хитай һөкүмити уйғурларниң ислам етиқади вә униңға сиңип кәткән турмуш мәдәнийитини йоқитишқа урунмақта.

"мубарәк рамизандики уйғур мәдәнийити вә уйғур таамлири" намлиқ бу сөһбәт йиғини 27-апрел күни уйғур сақлиқ тәшкилатиниң йетәкчиликидә, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, уйғур һәрикити тәшкилати вә хәлқара тинчлиқни күчәйтиш тәшкилати қатарлиқ тәшкилатларниң һәмкарлишиши билән өткүзүлгән. Бу сөһбәт йиғинида кирзис ичидә туруватқан бүгүнки уйғур мәдәнийити, болупму рамизан күнлиридә алаһидә намайән болидиған уйғур йемәк-ичмәк мәдәнийити, шундақла бу хил мәдәнийәтни сақлап қелишниң муһимлиқи муһакимә темиси қилинған.

Сөһбәткә риясәтчилик қилған бил кларк (Bill Clark) әпәнди сөз бешида мундақ деди: "уйғурлар үчүн ейтқанда, һазир еғир кирзис дәври вә қайғулуқ мәзгил болсиму, уйғур хәлқи өз юртида трагедийәлик қисмәткә дучар болған болсиму, уйғур мәдәнийитидә биз қәдирләшкә, хатириләшкә вә тәбрикләшкә тегишлик нурғун гүзәл нәрсиләр бар".

Дәм елишқа чиққан уйғур зиялийси гулбаһар мамут, индияна университетиниң уйғур тили оқутқучиси, доктор гулниса нәзәрива, америкада туғулуп өскән уйғур қизи, озуқлуқшунас әнҗила мәврин қатарлиқлар бу сөһбәткә қатнишип, уйғурларниң рамизан айидики турмуш усули, йемәк-ичмәк адәтлирини тонуштуруш билән бир вақитта өзлириниң өтмүш хатириси вә һаят тәҗрибилирини көпчилик билән ортақлашти.

Гулбаһар ханим алди билән мусулманларниң, җүмлидин уйғурларниң қутлуқ күнлири болған рамизандики қайғулуқ һессиятини билдүрүп мундақ деди: "рамизан һәққидә гәп қилғанда көңлүм бузулиду. Чүнки мән бу мубарәк күнләрни аиләм бойичә өткүзүватқанда милйонлиған уйғур қериндашлирим бундақ пурсәт вә әркинликкә еришәлмәйватиду, рамизанлиқ ибадәт қилалмайватиду. Мән һәр күни аллаһтин қериндашлирим билән өз юртумда йүз көрүшүшни тиләймән, шундақла милйонлиған уйғурлар вә башқа милләтләрниң лагер дегән шу зиндандин вә уларни қул орнида ишлитиватқан хитай завутлири вә пахтизарлиқтин қутулуп, аилиси билән җәм болушини тиләймән".

Гулбаһар ханим арқидин уйғурларниң рамизан айидики диний ибадәтлиригә бағланған турмуш усули вә гүзәл әнәнилирини өзиниң балилиқ вә яшлиқ әслимилирини мисал қилип туруп баян қилди. Уйғурларниң рамизан айида роза тутуш билән биргә пакизлиқ вә гүзәл әхлақни омумлаштурушқа көңүл бөлидиғанлиқини, уруғ-туғқанларниң бир-бирини иптарлиққа чақиридиғанлиқини, байларниң кәмбәғәлләргә закат-сәдиқә вә тамақ беридиғанлиқини, гүзәл сөз, гүзәл таам, хуш тәбәссум, өм-инақлиқ вә хушаллиқниң һәр даим үзүлмәйдиғанлиқини, роза һейтта чоңлар билән балиларниң йеңи кийим кийип, яхши таамлардин зоқлинип аилә бойичә шадлиққа чөмидиғанлиқини, балиларға һейтлиқ берилидиғанлиқини, кишиләрниң аилә, уруғ-туғқан вә мәһәллә бойичә топлишип һейтлишидиғанлиқини әсләп өтти вә өзиниң шу вақитларда меһман күтүш үчүн саәт-саәтләп чай қайнитиш билән мәшғул болғанлиқини алаһидә тилға алди.

Гулбаһар ханим йәнә америкада яшаватқан көчмән уйғурлардин болуш сүпити билән пәрзәнтлиригә уйғур мәдәнийитини мирас қалдурушниң муһимлиқини, буниң үчүн уларға рамизанлиқ паалийәт вә башқа һейт-байрамлардики әнәнә вә қаидиләрни билдүрүш керәкликини оттуриға қойди вә рамизан киргәндә балилириға беридиған тәрбийәни күчәйтип, берилгән немәтләргә шүкри қилиш, чоңларни һөрмәт қилиш, қошнилири вә достлири билән инақ өтүш, муһтаҗларға ярдәм қилиш, коллектип паалийәтләргә қатнишишни тәвсийә қилидиғанлиқини, уйғур тамақлирини етишни өгиниш, яхши мусулман вә яхши америка пуқраси болушни тәкитләйдиғанлиқини билдүрди.

Доктор гулниса нәзәрива оттура асияға көчмән болған уйғурларниң пәрзәнти болуп, қирғизистанда туғулуп, өзбекистанда чоң болған. У уйғур тилиға иштияқ бағлап, уйғур тилшунаслиқи бойичә өрләп оқуған вә тәтқиқат билән шуғулланған. У һазир индияна университетида уйғур тили вә мәдәнийити бойичә дәрс берипла қалмай, оттура асия мәдәнийитидигә аит оқутуш вә тәтқиқат биләнму шуғуллинидикән. У бу қетимлиқ сөһбәттә уйғур мәдәнийитиниң муһим бир қисми болған уйғур таам мәдәнийити һәққидики издинишлирини баян қилди. У сөзидә ләғмәнни "оттура асия уйғурлириниң әң муһим кимлики" дәп тонуштурди. Индияна университетиниң язлиқ курслирида оқуғучилириға уйғур мәдәнийитини тонуштуруш давамида уларға уйғур таамлирини тәрипләп беридиғанлиқи вә синақ қилип әткүзидиғанлиқини, оқуғучилириниң буниңдин толиму мәмнун икәнликини билдүрди.

Озуқлуқшунас әнҗила мәрвин бу сөһбәттә уйғур таамлирини наһайити яхши көридиғанлиқини, әмма уйғур тамақлири вә рамизанлиқ йемәк-ичмәк адити һәққидә бәзи хата учурларниң мәвҗутлуқини, йәни бәзи кишиләрниң уни чүшәнмәстин "сағламлиққа зийини бар" дәп қарайдиғанлиқини, әмма буларниң көпинчисиниң ғәрбниң йемәк-ичмәк адитигә асасән чиқирилған һөкүмләр икәнликини, гәрчә уйғур таамлириниң тарихини бәк билип кәтмисиму униң озуқлуқ җәһәттин сағламлиққа пайдилиқ нурғун тәрәплириниң барлиқини вә уни тәтқиқ қилишқа қизиқидиғанлиқини билдүрди.

Игилишимизчә, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши "уйғурлар үчүн рамизанлиқ ярдәм" паалийити башлатқан болуп, бу қетимлиқ сөһбәт әнә шу паалийәтниң бир қисми һесаблинидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт