Мәдәнийәт қоғдиғучилири: хитай һөкүмити уйғур мәдәнийитини һәргиз йоқиталмайду

Мухбиримиз җәвлан
2020-10-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қизил тәшвиқат хизмити мунасивити билән уюштурулған зор көләмлик мусабиқә паалийитидин көрүнүш. 2015-Йили 20-өктәбир, пәйзиват.
Қизил тәшвиқат хизмити мунасивити билән уюштурулған зор көләмлик мусабиқә паалийитидин көрүнүш. 2015-Йили 20-өктәбир, пәйзиват.
Xinhua

4-Өктәбир, американиң «атлантик» журнилида «уйғур мәдәнийитини миллий қирғинчилиқтин сақлап қелиш» намлиқ бир мақалә елан қилинған болуп, хитайниң уйғур районидики етник қирғинчилиқи түпәйлидин дияспорадики уйғурларниң өз кимлики вә мәдәнийитини сақлап қелишқа мәҗбур болғанлиқи вә буниңға тиришиватқанлиқини йорутуп берилгән.

Ясмин сәрһан исимлик аптор бу мақалисиниң бешида мундақ язиду: «сиз бүгүн йоқитиливатқан бир мәдәнийәтни қандақ қоғдап қалисиз? уйғурлар үчүн уларниң мәдәнийитиниң йоқитиветилиши қандақтур пәрәз яки қияс әмәс, бу милләтниң бешиға кәлгән апәт күнсери еғирлишиватиду. Милйондин көп уйғур қамалди, аяллири туғмас қилинди, меңиси ююлди, етиқади террорлуқ билән бағланди, мәсчитлири вәйран қилинди, тили чәклинип униң орниға хитай тили дәсситилди. Омумән улар террорчи, бөлгүнчи, әсәбий унсур дәп қарилип, өзлиридин тартип мәдәнийитигичә қирғинчилиққа учриди».

Бу мақалиниң аптори, чәтәлләрдики уйғурларниң хитайдин келиватқан ғайәт зор бесим вә тәһдиткә қаримай, бу зор көләмлик қирғинчилиқни хәлқараға аңлитиватқанлиқини, йәнә бир тәрәптин өз мәдәнийитини чәт әлдә болсиму сақлап қелишқа тиришиватқанлиқини йорутуп бериш үчүн әнглийә, фирансийә, түркийә вә америкада яшаватқан уйғурларни зиярәт қилған. Бу уйғурлар ичидә ашпәз, шаир, сәнәтчи, филим ишлигүчи, уйғур тили оқутқучиси қатарлиқлар бар икән. Улар чәт әлдә туруп өз кимлики вә униң муһим бәлгиси болған мәдәнийитини қоғдашқа төһпә қошуватқанлар болуп, буниң үчүн көрсәткән тиришчанлиқи вә бу һәқтә ойлиғанлирини оттуриға қойған.

Лондонда ресторан ачқан уйғур аилиси бу ресторан арқилиқ уйғурларниң әнәниви таамлиринила әмәс, безәкчилик, рәссамлиқ, қол һүнәр буюмлири қатарлиқ гүзәл сәнәт әсәрлириниму чәт әлликләргә тонуштуруватқанлиқини ейтқан болса, истанбулда уйғур тили мәктипи ачқан муәллимә вә язғучи муйәссәр абдуләһәд хәндан уйғур мәдәнийитини сақлап қелиш үчүн уйғур тил-әдәбиятини әвладларға өгитишни чиң тутуватқанлиқини ейтқан.

Зияритимизни қобул қилған муйәссәр ханим уйғур балиларға өз тили вә әдәбиятини өгитиш арқилиқ уларға өз тарихи вә мәдәнийитини мирас қалдурғили болидиғанлиқини ейтти. У йәнә түркийәдә ана тил оқутуши билән шуғуллиниш җәрянида һес қилғанлирини ортақлашти, униң билдүрүшичә, балиларда өз тили вә мәдәнийитини өгиниш қизғинлиқи юқири икән. Әмма бәзи ата-аниларниң көчүп кетиши билән балилириниң өгиниши йерим йолда тохтап қалидикән; униңдин башқа, уйғур тил-әдәбиятини өгитидиған оқутқучилар сан вә сүпәттә йетәрлик әмәскән.

Бу мақалидә йәнә, лондонда турушлуқ паалийәтчи һәм сәнәткар рәһимә ханим уйғурларниң нахша-музикисини чәт әлдә болсиму қоғдаш вә раваҗландуруш үчүн лондон уйғур ансамбилини қурғанлиқини, бу милләтни хәлқараға тонутуш вә униң давасини аңлитиш үчүн уйғур сәнитиниң кәм болса болмайдиғанлиқини билдүргән болса, фирансийәдә турушлуқ музикишунас вә мәшрәп тәтқиқатчиси муқәддәс миҗит уйғур сәнитиниң хаслиқи вә мәвҗут болуп туруш қиммитиниң башқа милләтләр билән болған алақә вә ортақ бәһримән болушта икәнликини оттуриға қойған. Рәһимә ханим зияритимизни қобул қилип, лондон уйғур ансамбилиниң бесип өткән мусаписи вә уйғур сәнитини чәт әлләргә тонутуш үчүн елип барған паалийәтлири һәққидә тохталди.

Бу мақалидә уйғур музикиси тәтқиқатчиси әлис андерсон ханим «чәтәлдики уйғурлар һазирқидәк вәзийәттә сәнәт паалийәтлири өткүзсә боламду?» дегән нуқтини чиқиш қилип, сәнәткарлар дуч кәлгән бесим вә арисалдилиқ мәсилисини оттуриға қойған болуп, рәһимә ханим бу һәқтики көз қарашлирини билдүрүп: «биз қандақтур мәдһийә нахшилири ейтмайватимиз, бәлки йүрәккә тошуп кәткән дәртни ейтиватимиз. Сәнәт дегинимиз руһниң намайәндиси, биз сәнитимиз арқилиқ қайғуни күчкә айландурушқа тиришиватимиз» деди.

Мәзкур мақалидә шаир вә режиссор таһир һамут хитайниң 2012-йилдин башлап уйғурчә китаб вә үн-син буюмлириға болған назарәтни қаттиқ күчәйткәнликини, андин уни йоқитишқа өткәнликини, бу мәдәнийәтни қелиш үчүн униң мәвҗутлуқиға капаләтлик қилидиған муһит болмиса болмайдиғанлиқини оттуриға қойған.

Бу мақалидики йәнә бир муһим алаһидилик шуки, буниңдин 500 йил бурун испанийәдин сүргүн қилинған йәһудийларниң өз мәдәнийитини сақлаш күриши билән бүгүн дияспорадики уйғурларниң өз мәдәнийитини сақлап қелиш күриши өзара селиштурулуп, ортақ вә пәрқлиқ нуқтилар көрситип берилгән. Доктор қаһар барат әпәндиниң билдүрүшичә, «дияспора» дегән сөз өз вәтинидин һәйдәп чиқирилған хәлқниң ят әлдики сүргүн һаятини көрситиған сөз болуп, йәһудийлар өз дияридин қоғлинип, сүргүн азабини баштин кәчүргән болса, уйғурлар өз вәтинидә қисмаққа елинип, зулум вә харлиқ астида җан талашмақта икән. Һәр икки милләт ирқий қирғинчилиққа учраш вә башқа йәрдә мәвҗутлуқини сақлаш җәһәттин ортақлиққа игә икән.

Бу мақалидә йәнә хитай һөкүмити уйғур районида уйғур мәдәнийитини йоқитишқа қанчә урунғансери дияспорадики уйғурларниң өз мәдәнийитини қоғдашқа шунчә күчәватқанлиқи оттуриға қоюлған. Америкадики уйғуршунас җошуа фримән әпәнди бу һәқтә тохтилип, чәтәлләрдә уйғур мәдәнийәт өйи, уйғур китабханилири, уйғур тил мәктәплири ечилғанлиқини, уйғурчә әсәрләр нәшр қилиниватқанлиқини, уйғур ансамбиллириниң қурулуп, уйғур нахша-музикилириниң дуняниң һәр қайси җайлирида яңраватқанлиқини, омумән уйғур мәдәнийити өз диярида йоқ қилиниватқан бу вәзийәттә дияспорадики уйғур мәдәнийитидә көзгә көрүнәрлик җанлиниш болуватқанлиқини билдүргән.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт