Қазақистан уйғур әдәбиятиниң бүгүнки җиддий мәсилилири немидә?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-11-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Қазақистандики уйғур әдәбияти уйғурларниң вәтән сиртида шәкилләнгән вә бәлгилик көләм һасил қилған уйғур тилидики әң вәкиллик әдәбиятлириниң биридур.

Өткән әсирниң башлиридин тартип шәкиллинишкә башлиған вә болупму нәзәрхоҗа абдусемәтоғли, өмәр муһәммәди, нур исраилоф, абдулһәй муһәммәди қатарлиқ тунҗи әвлад әдибләрниң иҗадийитини өзигә мирас қилған уйғур әдәбияти 90-йилларда йеңи бир басқучқа көтүрүлгән иди. Бу әйни вақитта сабиқ совет иттипақиниң йимирилип, униң орниға мустәқил җумһурийәтләрниң мәйданға келиши билән зич бағлиқтур.

Бу вақиттин башлап язғучилар үчүн әркин иҗад қилиш имканийити пәйда болди. Шу җүмлидин уйғур язғучилириму өз хәлқиниң тилини, мәдәнийитини, тарихини, турмуш-тирикчиликини әкс-әттүрүш, мол әнәнигә игә көп әсирлик уйғур әдәбиятини башқиму хәлқләргә тонуштуруш шундақла улар билән өз-ара тәҗрибә алмаштуруш мумкинчиликигә игә болди. 26-Ноябир күни алмута шәһиридә өткүзүлгән әдәбият кечилики дәл шуниң бир өрникидур.

Шу күни қазақистан хәлқләр бирләшмиси (ассамблейәси) ниң достлуқ өйидә «беларус язғучиси алесия карлюкевичниң ‹шубуршун вә униң достлири' чөчикиниң уйғур тилиға тәрҗимиси» мавзусида хәлқара оқурмәнләр илмий муһакимә йиғини болуп өтти. Илмий йиғин мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институти, қазақистан хәлқләр ассамблейәси, шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркизи вә уйғур тилидики маарипни қоллаш фонди тәрипидин уюштурулди. Униңға қатнашқан алимлар, тил вә әдәбият муәллимлири, журналистлар, җәмийәтлик бирләшмиләр вәкиллири миллий әдәбиятлардики һәмкарлиқ, тәрҗиманлиқ, нәшриятчилиқ вә башқиму мәсилиләрни муһакимә қилди.

Игилишимизчә, юқирида аталған мәсилиләр мәзкур йиғин қатнашқучилириниң диққәт мәркизидә болуп, униңда уйғур әдәбиятиға мунасивәтлик бәзи мәсилиләрму оттуриға қоюлған.

Мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайеф әпәндиниң пикричә, қазақистан уйғур әдәбиятиниң бүгүнки мәсилилиригә кейинки вақитларда беларусийә язғучилириму алаһидә диққәт ағдурмақтикән. У мундақ деди: «беларусийәдә кейинки вақитларда ана вәтән-уйғур дияримиздики әдәбиятимиз һәққидә хели кәң тонуштурушлар болди. Әдәбиятимиздики мәсилиләр яхши йорутуп берилди. Бизму бу яқта мушу йиғинни ачтуқ. Уни алесия карлюкевич иҗадийитигә беғишлидуқ, чүнки у қазақистандики уйғур журналлирини яхши тонуштурди. Бу китабни көрнәклик шаиримиз әхмәтҗан исрапилоф тәрҗимә қилған. Биздә һазир балиларға беғишланған китаблар наһайити аз. Шуниң үчүн бу китабни мәдәний бир вәқә десәк артуқ ейтқан болмаймән.»

Алимҗан һәмрайефниң ейтишичә, кейинки вақитларда қазақистан уйғур әдәбияти өзиниң әң талантлиқ язғучилиридин айрилған болуп, һазир уларниң изини бесип келиватқан яш язғучилар бар болсиму, әмма уларниң иҗадийитидә көплигән мәниви вә маддий қийинчилиқлар мәвҗут икән. Һазир алмутада яш иҗадкарларни қоллап-қуввәтләш мәқситидә қурулған «варис» бирләшмиси мәлум дәриҗидә ишларни қиливатқан болсиму, униң паалийитидә көплигән мәсилиләр туғулмақтикән.

Алимҗан һәмрайефниң дейишичә, қазақистандики уйғур язғучилириниң иҗадийитини тонуштурушта қазақ, рус, беларус язғучилири чоң рол ойнимақтикән. У йәнә уйғур язғучилириниң әсәрлирини түрк тилиға тәрҗимә қилиш вә нәшир қилишта түркийә язғучилар бирләшмисиниңму хели яхши ишларни атқуруватқанлиқини оттуриға қойди. Алимҗан һәмрайеф оттура асия уйғур язғучилириниң уйғур дияридики қан-қериндашлири билән болған алақилириниңму муһим әһмийәткә игә икәнликигә тохтилип, мундақ деди: «ана дияримиздики уйғур язғучи-шаирлиримиз билән болған алақимизни омумән яхши дейишкә болмайду. Өз вақтида бу яққа көп язғучилар кәлгән болсиму, лекин улар биз билән муңдишалматти. Кейинки вақитларда алақә тамамән үзүлди. У яқтики язғучиларниң тәқдирини билмәймиз. Бу яқтики язғучилар уларни сеғиниду. Уларму бизни сеғиниду, дәп ойлаймиз. Буниң һәммиси 20-әсирниң иккинчи йеримидин башланған хорлуқлардур».

Зияритимизни қобул қилған қазақистанда хизмәт көрсәткән мәдәнийәт әрбаби, тонулған шаирә вә тәрҗиман любоф шашкова ханим қазақистандики уйғур әдәбиятиниң һәммә йөнилишләрдә раваҗлинип келиватқанлиқини, буни қазақистанда нәшир қилиниватқан «қазақ әдәбияти», «простор», «җулдиз», қатарлиқ гезит вә журналларда һәмдә һәр хил йиғинларда очуқ көрүшкә болидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «уйғур, қазақ вә рус әдәбиятлири оттурисида йеқин алақиләрниң болуши шундақла бир-биримизниң әсәрлиримизни көпрәк тәрҗимә қилишимиз керәк. Әпсуски, һазир бу мәсилә наһайити җиддий туруватиду. Уйғур, қазақ, рус тиллиқ журналларда елан қилиниватқан тәрҗимә әсәрләр йетәрлик әмәс, наһайити аз. Илгири тәрҗимә үчүн һөкүмәт мәхсус мәбләғ аҗратқан болса, һазир язғучилар көпинчә өз янчуқидин төләйду. Әгәр бу мәсилә дөләт дәриҗисидә һәл қилинса, көплигән мәсилиләр өз-өзидин бир тәрәп болған болар иди. Һазир яш уйғур язғучилириниң уюшмиси яхши ишләватиду. Уларниң әсәрлириму тохтимай елан қилиниватиду, лекин уларниң қазақ вә рус тиллиридики әсәрлирини биз һазирчә анчә көрмәйватимиз.»

Любоф шашкова уйғур һамийлирини өз җамаити ичидә йетишип чиқиватқан яш иҗадкарларни маддий җәһәттин қоллашқа чақирди. У һазирқи күндә тохтимай иҗад қилип келиватқан әхмәтҗан һашириға охшаш мол-һосуллуқ яш язғучиларни тәрбийәләп чиқишниң техи кәч әмәсликини тәкитлиди.

Игилишимизчә, қазақистанда иҗад қиливатқан уйғур язғучилириниң сани илгирики вақитларға қариғанда хели азийип кәткән. Уларниң мутләқ көп қисми 50 яштин ашқан болуп, чоңлири 80 яшлар әтрапида икән. Шу мунасивәт билән һазир уйғурларниң көплигән тәшкилатлири яш шаир-язғучиларни тәрбийәләш вә қоллаш мәқситидә уйғур тиллиқ мәктәпләрдә һәр хил сәнәт фестиваллирини үзлүксиз өткүзүп кәлмәктикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт