Qazaqistan Uyghur edebiyatining bügünki jiddiy mesililiri némide?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-11-27
Élxet
Pikir
Share
Print

Qazaqistandiki Uyghur edebiyati Uyghurlarning weten sirtida shekillen'gen we belgilik kölem hasil qilghan Uyghur tilidiki eng wekillik edebiyatlirining biridur.

Ötken esirning bashliridin tartip shekillinishke bashlighan we bolupmu nezerxoja abdusémet'oghli, ömer muhemmedi, nur isra'ilof, abdulhey muhemmedi qatarliq tunji ewlad ediblerning ijadiyitini özige miras qilghan Uyghur edebiyati 90-yillarda yéngi bir basquchqa kötürülgen idi. Bu eyni waqitta sabiq sowét ittipaqining yimirilip, uning ornigha musteqil jumhuriyetlerning meydan'gha kélishi bilen zich baghliqtur.

Bu waqittin bashlap yazghuchilar üchün erkin ijad qilish imkaniyiti peyda boldi. Shu jümlidin Uyghur yazghuchilirimu öz xelqining tilini, medeniyitini, tarixini, turmush-tirikchilikini eks-ettürüsh, mol en'enige ige köp esirlik Uyghur edebiyatini bashqimu xelqlerge tonushturush shundaqla ular bilen öz-ara tejribe almashturush mumkinchilikige ige boldi. 26-Noyabir küni almuta shehiride ötküzülgen edebiyat kéchiliki del shuning bir örnikidur.

Shu küni qazaqistan xelqler birleshmisi (assambléyesi) ning dostluq öyide "Bélarus yazghuchisi alésiya karlyukéwichning 'shuburshun we uning dostliri' chöchikining Uyghur tiligha terjimisi" mawzusida xelq'ara oqurmenler ilmiy muhakime yighini bolup ötti. Ilmiy yighin muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et instituti, qazaqistan xelqler assambléyesi, sheherlik Uyghur medeniyet merkizi we Uyghur tilidiki ma'aripni qollash fondi teripidin uyushturuldi. Uninggha qatnashqan alimlar, til we edebiyat mu'ellimliri, zhurnalistlar, jem'iyetlik birleshmiler wekilliri milliy edebiyatlardiki hemkarliq, terjimanliq, neshriyatchiliq we bashqimu mesililerni muhakime qildi.

Igilishimizche, yuqirida atalghan mesililer mezkur yighin qatnashquchilirining diqqet merkizide bolup, uningda Uyghur edebiyatigha munasiwetlik bezi mesililermu otturigha qoyulghan.

Muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéf ependining pikriche, qazaqistan Uyghur edebiyatining bügünki mesililirige kéyinki waqitlarda bélarusiye yazghuchilirimu alahide diqqet aghdurmaqtiken. U mundaq dédi: "Bélarusiyede kéyinki waqitlarda ana weten-Uyghur diyarimizdiki edebiyatimiz heqqide xéli keng tonushturushlar boldi. Edebiyatimizdiki mesililer yaxshi yorutup bérildi. Bizmu bu yaqta mushu yighinni achtuq. Uni alésiya karlyukéwich ijadiyitige béghishliduq, chünki u qazaqistandiki Uyghur zhurnallirini yaxshi tonushturdi. Bu kitabni körneklik sha'irimiz exmetjan israpilof terjime qilghan. Bizde hazir balilargha béghishlan'ghan kitablar nahayiti az. Shuning üchün bu kitabni medeniy bir weqe dések artuq éytqan bolmaymen."

Alimjan hemrayéfning éytishiche, kéyinki waqitlarda qazaqistan Uyghur edebiyati özining eng talantliq yazghuchiliridin ayrilghan bolup, hazir ularning izini bésip kéliwatqan yash yazghuchilar bar bolsimu, emma ularning ijadiyitide köpligen meniwi we maddiy qiyinchiliqlar mewjut iken. Hazir almutada yash ijadkarlarni qollap-quwwetlesh meqsitide qurulghan "Waris" birleshmisi melum derijide ishlarni qiliwatqan bolsimu, uning pa'aliyitide köpligen mesililer tughulmaqtiken.

Alimjan hemrayéfning déyishiche, qazaqistandiki Uyghur yazghuchilirining ijadiyitini tonushturushta qazaq, rus, bélarus yazghuchiliri chong rol oynimaqtiken. U yene Uyghur yazghuchilirining eserlirini türk tiligha terjime qilish we neshir qilishta türkiye yazghuchilar birleshmisiningmu xéli yaxshi ishlarni atquruwatqanliqini otturigha qoydi. Alimjan hemrayéf ottura asiya Uyghur yazghuchilirining Uyghur diyaridiki qan-qérindashliri bilen bolghan alaqiliriningmu muhim ehmiyetke ige ikenlikige toxtilip, mundaq dédi: "Ana diyarimizdiki Uyghur yazghuchi-sha'irlirimiz bilen bolghan alaqimizni omumen yaxshi déyishke bolmaydu. Öz waqtida bu yaqqa köp yazghuchilar kelgen bolsimu, lékin ular biz bilen mungdishalmatti. Kéyinki waqitlarda alaqe tamamen üzüldi. U yaqtiki yazghuchilarning teqdirini bilmeymiz. Bu yaqtiki yazghuchilar ularni séghinidu. Ularmu bizni séghinidu, dep oylaymiz. Buning hemmisi 20-esirning ikkinchi yérimidin bashlan'ghan xorluqlardur".

Ziyaritimizni qobul qilghan qazaqistanda xizmet körsetken medeniyet erbabi, tonulghan sha'ire we terjiman lyubof shashkowa xanim qazaqistandiki Uyghur edebiyatining hemme yönilishlerde rawajlinip kéliwatqanliqini, buni qazaqistanda neshir qiliniwatqan "Qazaq edebiyati", "Prostor", "Juldiz", qatarliq gézit we zhurnallarda hemde her xil yighinlarda ochuq körüshke bolidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Uyghur, qazaq we rus edebiyatliri otturisida yéqin alaqilerning bolushi shundaqla bir-birimizning eserlirimizni köprek terjime qilishimiz kérek. Epsuski, hazir bu mesile nahayiti jiddiy turuwatidu. Uyghur, qazaq, rus tilliq zhurnallarda élan qiliniwatqan terjime eserler yéterlik emes, nahayiti az. Ilgiri terjime üchün hökümet mexsus meblegh ajratqan bolsa, hazir yazghuchilar köpinche öz yanchuqidin töleydu. Eger bu mesile dölet derijiside hel qilinsa, köpligen mesililer öz-özidin bir terep bolghan bolar idi. Hazir yash Uyghur yazghuchilirining uyushmisi yaxshi ishlewatidu. Ularning eserlirimu toxtimay élan qiliniwatidu, lékin ularning qazaq we rus tilliridiki eserlirini biz hazirche anche körmeywatimiz."

Lyubof shashkowa Uyghur hamiylirini öz jama'iti ichide yétiship chiqiwatqan yash ijadkarlarni maddiy jehettin qollashqa chaqirdi. U hazirqi künde toxtimay ijad qilip kéliwatqan exmetjan hashirigha oxshash mol-hosulluq yash yazghuchilarni terbiyelep chiqishning téxi kech emeslikini tekitlidi.

Igilishimizche, qazaqistanda ijad qiliwatqan Uyghur yazghuchilirining sani ilgiriki waqitlargha qarighanda xéli aziyip ketken. Ularning mutleq köp qismi 50 yashtin ashqan bolup, chongliri 80 yashlar etrapida iken. Shu munasiwet bilen hazir Uyghurlarning köpligen teshkilatliri yash sha'ir-yazghuchilarni terbiyelesh we qollash meqsitide Uyghur tilliq mekteplerde her xil sen'et féstiwallirini üzlüksiz ötküzüp kelmektiken.

Toluq bet