Уйғур үн-син мәдәнийәт базири қандақ харап болди?

• Мухбиримиз әркин
  2021-06-04

Уйғур үн-син мәдәнийәт базири хитайниң 2017-йили башланған чоң тутқунида қаттиқ бузғунчилиқиға учриған саһәләрниң биридур. Уйғур үн-син мәдәнийәт базири уйғурларға нисбәтән ялғуз көңүл ечиш вастисила әмәс, бәлки уйғур мәдәнийити вә тили чәклинип, һәр қайси саһәләрдә йәклинишкә дуч кәлгән бир дәврдә ‍уйғур ана тилини җанландуруп, уйғур ‍өрп-адәтлирини вә қиммәт қаришини намайән қилишниң йоли болуп кәлгән.

Қаттиқ сияси контрол, сензор, базар, мәбләғ вә техника җәһәтләрдики һәр хил чәклимиләрниң бесимида өзиниң тәрәққият йолини аран тепип меңиватқан уйғур үн-син мәдәнийәт базири чоң тутқунда асасән вәйран болған. Бу саһәдики нурғун сәрхилләр тутқун қилинған, ғайиб болған, ширкәтләр тақалған, игисиз қалған яки мәблиғи мусадирә қилинған иди.

Шу мунасивәт билән биз бу саһәдики бәзи кишиләрни зиярәт қилдуқ. Сабиқ “көкләм үн-син техника шеркити” әнә шундақ ‍үн-син мәдәнийәт ширкәтлириниң биридур.

Бу ширкәтниң һазир түркийәдә туриватқан сабиқ хоҗайини турғун абдуреһим 2-июн зияритимизни қобул қилип, өзиниң бу җәһәттики кәчмишлирини биз билән ортақлашти.

Турғун абдуреһим мундақ деди: “вәтәндин чиқиштин бурун мән филим ишләйттим. ‛езилгән йүрәк‚, ‛пушайман‚ дегән филимлирим торлардиму бар, қалған филимлиримни тордин чиқиривәтти. Он нәччә филимим бар иди. Мениң ширкитим ‛көкләм үн-син техника ширкити‚ дегән ширкәт иди. ‛пул‚ дегән филимни ишлигәндә ата-анилардин шунчилик рәхмәт хети кәлгән маңа. Бәлким сиз оқуған болушиңиз мумкин, мән хотәнлик һүсәнҗан абдувәлиниң ‛көзгә айланған көңүл‚ дегән китабини синарийәштүрүп, филим қилип иишлигән, йәни 4 қисим қилип. Уни 4 қисим қилип мәдәнийәт назаритигә тәстиқлитишқа елип кирсәм. Тәстиқлап бәрмигән. . .”

Турғун абдуреһимниң ейтишичә, уйғур үн-син мәдәнийәт базири хитайниң чоң тутқун башлинишнң ‍алдидила касатлашқан. Униң билдүрүшичә, даириләр әйни чағда уйғур филимчилиқиниң тәрәққиятини ‛уйғурчиниң орниға хитай тили маарипини дәсситишкә кашила‚ дәп қарап, бу саһәгә мәбләғ салғучиларни зиянға учритиш арқилиқ уйғур үн-син мәдәнийәт базирини касатлаштурған икән.

Турғун абдуреһим мундақ деди: “шу мәзглдә қош тил маарипини йолға қойған. Уларниң бу ишни йолға қоюши бизниң киночилиқниң тәрәққий қилип меңиш мәзгилигә тоғра кәлди. Уларниң қиливатқан ишиға бизниң киночилиқимиз зит келип қалди. Биз мавуларниң тилини йоқ қиливатсақ, маву тәрәптин филим ишләп тилини тәрәққи қилдуруп маңди, дигән ойға кәлди булар. . .”

Һазир америкада юк аптомобил шопурлиқи қиливатқан зәйнул әпәндиму ‍илгири уйғур елида ‍үн-син мәдәнийәт-сәнәт ширкити қуруп, бу саһә билән шуғулланған уйғурларниң бири. Бихәтәрлик түпәйли ширкити вә ‍өзиниң һәқиқий исмини ашкарлашни халимайдиған зәйнул әпәнди, хитайниң уйғур үн-син мәдәнийәт базириға мәқсәтлик бузғунчилиқ қилғанлиқида турғун абдуреһим билән охшаш пикирдә.

Зәйнул мундақ деди: “бу саһәни дөләттин яхши контрол қилип бәрмиди. Мәсилән, базарни яхши контрол қилмиди дегән гәп, бир кинониң ана лентиси (дәй) ‍ишләнсә, буниң ялған дәйлири кочиларда пәйда болуп кетиду. Қоғдаймән десә дөләтниң күчи йетиду. Бирақ нимә сәвәбтиндур, бир дәйни сиз базарға чиқирип болғичә, ялған дәй базарда көпийип кетиду.”

Бирақ униң тәкитлишичә, хитайниң мәдәнийәт базириға тосқунлиқ қилиши уйғур үн-син базириниң касатлишишидики муһим сәвәб болсиму, бирақ бу униң вәйран болушидики бирдин-бир сәвәп әмәс икән. У һөкүмәтниң уйғур мәдәнийәт-сәнитигә аҗратқан пулини тохтатқанлиқи, буниң билән телевизийә истансисилириниң бәзи филимләрни шәхси ширкәтләргә һавалә қилишни бикар қилғанлиқи, шуниңдәк сиясий тәләпләрниң күчийиши мәбләғ салғучиларни қорқутуп қойғанлиқини билдүрди.

Зәйнул йәнә мундақ деди: “мәбләғ мәсилисидә дөләтниң мәдәнийәт саһәсигә айрийдиған пулини тохтитивәтти… униңдин башқа хәқләр сиясийлиқидин еһтият қилиш түпәйли мәбләғ селиштинму қорқуп, өзини тартти. Болмиса шундақ гүллиниватқан бир саһә иди. Сиясий муһитниң тәсири болғандин кейинла униң әсли қиммити йоқап, базар дәриҗиси чүшүп кетиду.”

Уйғур мәдәнийәт базириниң көләмлишиши 1990-йилларниң ахирлиридин башлап шәкиллинишкә башлиған. Уни көләм вә мәбләғ җәһәттә хитай мәдәнийәт базириға селиштурғили болмайдиған дәриҗидә кичик болсиму, бирақ у 2017-йили вәйран қилинғичә болған 20-30 йиллиқ тәрәққият җәрянида хитайдики 2-чоң мустәқил мәдәнийәт базири болуп шәкилләнгән иди.

Лекин бу саһәдики мутәхәсисләрниң ейтишичә, уйғур мәдәнийәт базириниң хитайни биарам қилғанлиқи вә униң қаттиқ сиясий контроли вә боғушиға учриғанлиқи һәқиқәт болсиму, бирақ униң хараплишишиға сәвәб болған амиллар буниң билән чәкләнмәйдикән. Бу саһәдики мутәхәссисләр уйғур мәдәнийәт базири тоғрисидки бу күрәшниң “наһайити чоңқур қатламлиқ, азаплиқ вә ечинишлиқ күрәш” икәнлики, униң “һазирму давамлишип келиватқанлиқи” ни билдүрмәктә.

Уларниң ейтишичә, уйғур ‍ин-син мәдәнийәт базириниң өлүшигә йәнә униң базарға маслишалмаслиқи, техника җәһәттики амилларму сәвәб болған. Мәлум болушичә, уйғур ‍үн-син мәдәнйәт базири кейинки вақитларда хитайниң чоң тор бекәтлиригә көчүп, торда пуллуқ тарқитиш үчүн көп күчигән, “қарлуқ” ширкити тор бекәт қуруп, үн-син тарқитиш һоқуқини елишқа илтимас қилған болсиму, бирақ һөкүмәт тәстиқлимиған.