Uyghur ün-sin medeniyet baziri qandaq xarap boldi?

• Muxbirimiz erkin
  2021-06-04

Uyghur ün-sin medeniyet baziri xitayning 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunida qattiq buzghunchiliqigha uchrighan sahelerning biridur. Uyghur ün-sin medeniyet baziri Uyghurlargha nisbeten yalghuz köngül échish wastisila emes, belki Uyghur medeniyiti we tili cheklinip, her qaysi sahelerde yeklinishke duch kelgen bir dewrde ‍uyghur ana tilini janlandurup, Uyghur ‍örp-adetlirini we qimmet qarishini namayen qilishning yoli bolup kelgen.

Qattiq siyasi kontrol, sénzor, bazar, meblegh we téxnika jehetlerdiki her xil cheklimilerning bésimida özining tereqqiyat yolini aran tépip méngiwatqan Uyghur ün-sin medeniyet baziri chong tutqunda asasen weyran bolghan. Bu sahediki nurghun serxiller tutqun qilin'ghan, ghayib bolghan, shirketler taqalghan, igisiz qalghan yaki meblighi musadire qilin'ghan idi.

Shu munasiwet bilen biz bu sahediki bezi kishilerni ziyaret qilduq. Sabiq “Köklem ün-sin téxnika shérkiti” ene shundaq ‍ün-sin medeniyet shirketlirining biridur.

Bu shirketning hazir türkiyede turiwatqan sabiq xojayini turghun abduréhim 2-iyun ziyaritimizni qobul qilip, özining bu jehettiki kechmishlirini biz bilen ortaqlashti.

Turghun abduréhim mundaq dédi: “Wetendin chiqishtin burun men filim ishleyttim. ‛ézilgen yürek‚, ‛pushayman‚ dégen filimlirim torlardimu bar, qalghan filimlirimni tordin chiqiriwetti. On nechche filimim bar idi. Méning shirkitim ‛köklem ün-sin téxnika shirkiti‚ dégen shirket idi. ‛pul‚ dégen filimni ishligende ata-anilardin shunchilik rexmet xéti kelgen manga. Belkim siz oqughan bolushingiz mumkin, men xotenlik hüsenjan abduwelining ‛közge aylan'ghan köngül‚ dégen kitabini sinariyeshtürüp, filim qilip i'ishligen, yeni 4 qisim qilip. Uni 4 qisim qilip medeniyet nazaritige testiqlitishqa élip kirsem. Testiqlap bermigen. . .”

Turghun abduréhimning éytishiche, Uyghur ün-sin medeniyet baziri xitayning chong tutqun bashlinishnng ‍aldidila kasatlashqan. Uning bildürüshiche, da'iriler eyni chaghda Uyghur filimchiliqining tereqqiyatini ‛Uyghurchining ornigha xitay tili ma'aripini dessitishke kashila‚ dep qarap, bu sahege meblegh salghuchilarni ziyan'gha uchritish arqiliq Uyghur ün-sin medeniyet bazirini kasatlashturghan iken.

Turghun abduréhim mundaq dédi: “Shu mezglde qosh til ma'aripini yolgha qoyghan. Ularning bu ishni yolgha qoyushi bizning kinochiliqning tereqqiy qilip méngish mezgilige toghra keldi. Ularning qiliwatqan ishigha bizning kinochiliqimiz zit kélip qaldi. Biz mawularning tilini yoq qiliwatsaq, mawu tereptin filim ishlep tilini tereqqi qildurup mangdi, digen oygha keldi bular. . .”

Hazir amérikada yuk aptomobil shopurliqi qiliwatqan zeynul ependimu ‍ilgiri Uyghur élida ‍ün-sin medeniyet-sen'et shirkiti qurup, bu sahe bilen shughullan'ghan Uyghurlarning biri. Bixeterlik tüpeyli shirkiti we ‍özining heqiqiy ismini ashkarlashni xalimaydighan zeynul ependi, xitayning Uyghur ün-sin medeniyet bazirigha meqsetlik buzghunchiliq qilghanliqida turghun abduréhim bilen oxshash pikirde.

Zeynul mundaq dédi: “Bu saheni dölettin yaxshi kontrol qilip bermidi. Mesilen, bazarni yaxshi kontrol qilmidi dégen gep, bir kinoning ana léntisi (dey) ‍ishlense, buning yalghan deyliri kochilarda peyda bolup kétidu. Qoghdaymen dése döletning küchi yétidu. Biraq nime sewebtindur, bir deyni siz bazargha chiqirip bolghiche, yalghan dey bazarda köpiyip kétidu.”

Biraq uning tekitlishiche, xitayning medeniyet bazirigha tosqunliq qilishi Uyghur ün-sin bazirining kasatlishishidiki muhim seweb bolsimu, biraq bu uning weyran bolushidiki birdin-bir sewep emes iken. U hökümetning Uyghur medeniyet-sen'itige ajratqan pulini toxtatqanliqi, buning bilen téléwiziye istansisilirining bezi filimlerni shexsi shirketlerge hawale qilishni bikar qilghanliqi, shuningdek siyasiy teleplerning küchiyishi meblegh salghuchilarni qorqutup qoyghanliqini bildürdi.

Zeynul yene mundaq dédi: “Meblegh mesiliside döletning medeniyet sahesige ayriydighan pulini toxtitiwetti… uningdin bashqa xeqler siyasiyliqidin éhtiyat qilish tüpeyli meblegh sélishtinmu qorqup, özini tartti. Bolmisa shundaq gülliniwatqan bir sahe idi. Siyasiy muhitning tesiri bolghandin kéyinla uning esli qimmiti yoqap, bazar derijisi chüshüp kétidu.”

Uyghur medeniyet bazirining kölemlishishi 1990-yillarning axirliridin bashlap shekillinishke bashlighan. Uni kölem we meblegh jehette xitay medeniyet bazirigha sélishturghili bolmaydighan derijide kichik bolsimu, biraq u 2017-yili weyran qilin'ghiche bolghan 20-30 yilliq tereqqiyat jeryanida xitaydiki 2-chong musteqil medeniyet baziri bolup shekillen'gen idi.

Lékin bu sahediki mutexesislerning éytishiche, Uyghur medeniyet bazirining xitayni bi'aram qilghanliqi we uning qattiq siyasiy kontroli we boghushigha uchrighanliqi heqiqet bolsimu, biraq uning xaraplishishigha seweb bolghan amillar buning bilen cheklenmeydiken. Bu sahediki mutexessisler Uyghur medeniyet baziri toghrisidki bu küreshning “Nahayiti chongqur qatlamliq, azapliq we échinishliq küresh” ikenliki, uning “Hazirmu dawamliship kéliwatqanliqi” ni bildürmekte.

Ularning éytishiche, Uyghur ‍in-sin medeniyet bazirining ölüshige yene uning bazargha maslishalmasliqi, téxnika jehettiki amillarmu seweb bolghan. Melum bolushiche, Uyghur ‍ün-sin medenyet baziri kéyinki waqitlarda xitayning chong tor béketlirige köchüp, torda pulluq tarqitish üchün köp küchigen, “Qarluq” shirkiti tor béket qurup, ün-sin tarqitish hoquqini élishqa iltimas qilghan bolsimu, biraq hökümet testiqlimighan.