Jéf édén bilen söhbet: "Yipek yolidiki jenggiwar ewliyalar" (2)

Muxbirimiz eziz
2020-03-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikadiki saynt merriy uniwérsitétining yardemchi proféssori jéf édén ependi.
Amérikadiki saynt merriy uniwérsitétining yardemchi proféssori jéf édén ependi.
Jef Eden ependi teminligen

Mariland shtatidiki sant merriy uniwérsitétining proféssori jéf édén bilen bolghan söhbitimiz uning bu qétimqi yéngi esiri bolghan "Yipek yolidiki jenggiwar ewliyalar" ni chöridigen halda Uyghurlarning qedimki zaman tarixidiki shanliq sehipiliridin qaraxaniylar dölitining eng wekillik padishahlirining biri bolghan sultan satuq bughraxan heqqide boldi.

Jéf édinning pikriche, islam dinini Uyghurlargha élip kirgüchi padishah bolghan sultan satuq bughraxan öz nöwitide islam dinining eng aktip ewliyaliridin biri hésablinidu. Shuningdin kéyinki esirler mabeynide Uyghur diyaridiki islam dinining pa'aliyetliride tedrijiy halda sufizim teriqiti bash kötürgen hemde Uyghur jem'iyitidiki ijtima'iy turmushta yétekchi orundiki meniwi idiyelerdin bolup qalghan. Biz uning bilen bolghan söhbitimiz jeryanida xitay hökümitining 1990-yilliri buningdin ming yil ilgiri ötken bir islam ewliyasining terjimalini "Eksiyetchil topilanggha idiyewiy menbe bolghan" dep tenqidlishi hemde 2000-yillarda qeshqer, xoten etraplirida sufiylarning heleqe sélip hökmet oqushtek kolléktip pa'aliyetlirige yol qoyushidek gheyriylik toghrisida sözleshtuq. Bolupmu ottura asiyada sufizimning tedrijiy halda yer shari miqyasidiki "Jihad" chüshenchiliri bilen baghlinip qélishi toghrisida bezilerning "Sufizim siyasiy we zorluq küch shekillirini inkar qilidu" dégen qarashni quwwetleydighanliqi toghrisida söz bolghanda u buningda tolimu qiziqarliq bolghan bezi hadisilerning mewjutluqini otturigha qoydi.

"Dunyawi jama'etchilikning neziride sufizim tinchliqni isteydighan, ichki dunyani tekitleydighan, shundaqla islamiy nuqtidin alghanda shexslerning biwasite tirishchanliqi arqiliq ilahiy qudretke ulishidighan, shu arqiliq shexsning takamulluqini emelge ashuridighan tepekkur sheklidur. Shu sewebtin sufizim héchqandaq siyasiywilik bilen baghlanmaydu. Sufizimning mushu xil tüpki idiyisi sufizimning tarixidiki barliq büyük ellamilerning eserliride, jümlidin jalalidin rumi, jamiy, xoja hafiz shiraziy, elishir nawa'iy, yunus emre qatarliq yawro-asiya sufizim ediblirining yazmilirida alahide orun tutidu. Halbuki, tarixiy nuqtidin alghanda sufizimning yene bir alahidiliki bar. Bu alahidilik sultan satuq bughraxan heqqidiki teswirlerde bekmu roshen eks étidu. Yeni uningda sufizim bilen siyasiy rehberlik we siyasiy qudret mesilisi bir gewdiliship ketken. Büyük moghul impériyesining impératori babur we aqsaq tömür nami bilen meshhur bolghan timuriylar impératori emir tömürning öz aldigha sufiylardin tutqan pirliri bolghan. Ular köpligen ishlarda mushu pirlarning yol körsitishige tayan'ghan. Emma sherqiy türkistan tarixigha qaraydighan bolsaq sufiyliqtiki ewliyalarning padishahliq qilghini, padishahlarning öz nöwitide sufiy bolghinidek bir qiziqarliq hadisini bayqaymiz.

Bu nuqtidin alghanda sherqiy türkistanda tarixiy jehettin sufizim bilen siyasiy hakimiyet bir-birige zich baghlinip ketken. Shundaq bolghanliqi üchün hazir sufizim bir türlük siyasiy tüske ige bolghan islamiy hadise bolup qalghan."

Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixida sufizim bilen baghlinishliq köpligen tarixiy hadisiler ötken bolup, shularning biri afaqiye mezhibining meshhur ölimasi xoja hidayitulla (afaq xoja) hésablinidu. Tarixiy menbelerde éytilishiche, afaq xoja ana tereptin sultan satuq bughraxan'gha chétilidighan bolup, uning qumul shehirini makan tutqan bowisi seyid jélil kashgheri özini "Sultan satuq bughraxanning 13-ewladi" dep qaraydu. Biz Uyghur jem'iyitide ijabiyliq we selbiylikning wekilliri süpitide qariliwatqan bu ikki shexsni tarixiy jehettin sélishturush mumkinliki toghrisida sorighinimizda jéf édén buning emeliyette pütünley mumkin ikenlikini bildürdi.

"Bu bekmu yaxshi sélishturush. Méningche, afaq xoja bu xil sélishturushtin köp xursen bolidu. Chünki u sultan satuq bughraxandin buyan dawam qilip kelgen nesebnamining öz wujudi arqiliq kéyinkilerge yetküzülüshini bekmu arzu qilghan. Shuningdek satuq bughraxan we uning ewladlirining shöhritige özining bir yollar bilen baghlinishi üchün köp tirishchanliq körsetken. Mesilen, afaq xoja öz seltenetini qeshqerdin yerken'giche bolghan da'iride téximu kéngeytish üchün özining oghlini yerken textige olturghuzghan. Shu waqitta afaq xoja nurghun pul serp qilip, satuq bughraxan mazirini yéngilap chiqqan. Afaq xoja ölgendin kéyin bolsa satuq bughraxanning maziri shekil jehette afaq xoja mazirigha teqlid qilin'ghan halda yene bir qétim yéngilan'ghan. Ular mushu arqiliq afaq xoja seltenetining shan-shöhriti satuq bughraxan padishahliq qilghan sherqiy türkistan islam sulalisining dawami ikenlikini namayish qilmaqchi bolghan. Tarixiy höjjetler nuqtisidin alghanda afaq xoja téxi yéqinqi zamandiki shexs bolghanliqtin buningdin ming yil ilgiri yashighan satuq bughraxan'gha qarighanda kishilerge bekrek tonush hésablinidu."

Melum bolushiche, nöwette Uyghur diyarida islam dini bilen baghlinishliq bolghan barliq hadisiler ularning nöwettiki "Siyasiy" weziyet üchün paydiliq yaki ziyanliq bolushidin qet'iynezer pütünley weyran qiliniwatqan bolup, buningdin kéyinki bir ewlad Uyghurning öz ötmüshini bilishige zor tosqunluq peyda qilidu, dep qaralmaqta iken. Derweqe, gherb dunyasida bu sahediki izdinishler dawam qiliwatqan bolup, xarward uniwérsitétidiki doktorluq oqushi dawamida ottura asiya tarixi ögen'gen jéf édén'ge oxshash köpligen yash alimlar bu sahede hélihem öz tirishchanliqini serp qilmaqta iken.

Toluq bet