Uyghurlar mesilisi amérikaning dangliq radiyo-téléwiziye qanilida tonushturuldi

• Muxbirimiz sada
  2019-05-06

Yéqindin buyan Uyghurlar mesilisi gherb metbu'atliridiki qiziq nuqtilarning birige ayliniwatqan bir mezgilde, amérikaning dangliq radiyo-téliwéziye qanalliridin biri bolghan CBS te qoyuluwatqan “Yaxshi jeng” (The Good Fight) namliq köp qisimliq téléwiziye filimida Uyghurlar mesilisi alahide tilgha élin'ghan shundaqla Uyghur diyaridiki Uyghurlarning bigunah halda jaza lagérlirigha qamilishi, amérikadiki ijtima'iy taratqu supilirining xitay hökümiti bilen hemkarliship, rayondiki milyondin artuq Uyghurning tutqun qilinishigha yantayaq bolghanliqi nuqtiliq chüshendürülgen.

“Yaxshi jeng” namliq bu bedi'iy filimda teswirlinishiche, fatime qeshqeriy isimidiki bir Uyghur ayal “Chamxam” deydighan tor béket üstidin sotqa erz qilidu. Erzning asasliq témisi “Chamxam” ning xitay hökümiti bilen hemkarliship, Uyghurlarning tutqun qilinishida yardemchi bolushidur.

Fatime bilen uning adwokati arisidiki di'alog mundaq rawajlinidu: “Méning ismim fatime qeshqeriy, men xitaydiki Uyghur jama'itige wekil bolup xizmet qilidighan bir pa'aliyetchi.”

‏Adwokat: “Uyghur dégen qandaq millet, fatime?”

Fatime: “Uyghur bolsa xitaydiki az sanliq milletlerning biri.”

‏Adwokat: “Ular hökümetning tutup turush lagérlirida qamiliwatamdu?”

Fatime: “Shundaq, bir milyondek Uyghur puqrasi xitay hökümitining atalmish ‛qayta terbiyelesh lagérliri‚ gha qamaldi.”

Adwokat: “Hökümet ularni qaysi jehettin qayta terbiyeleydu?”

Fatime: “Ular bizning diniy étiqadimizni özgertidu, bizni xitay kommunistik partiyesini küyleydighan naxshilarni éytishqa, ‛towiname‚ yézishqa mejburlaydu.”

Adwokat: “Undaqta siz xitaydin qachan ayrildingiz, fatime?”

Fatime: “Üch yil burun bireylen manga xitay hökümitining Uyghurlarni basturush herikitining bashlinidighanliqi, hökümet bilen qarshi pikirdikiler we diniy erbablarning asasliq tutqun nishani bolidighanliqi heqqide manga aldin uchur berdi. Men mushu uchurni ‛chamxam‚ tori arqiliq bashqa Uyghurlarghimu ewettim. Halbuki, shu mezgillerde ‛chamxam‚ alliburunla xitay hökümiti bilen hemkarlishiwatqan iken. Netijide méning shu qétimliq uchurum méning dostlirim, yoldishim, ikki singlim we inimning shinjangdiki ‛jaza lagéri‚ gha solinishigha sewebchi boldi.”

Mezkur téléwiziye filimidiki “Chamxam” torining wekili fatime qeshqeriyning sözlirige qattiq reddiye bergen. U sözliride “Fatime tilgha alghan ‛chamxam‚ alliburun xitayning baziridin chiqiriwétilgen. ‛chamxam‚ ning biz kelgüside barliqqa keltürmekchi bolghan nusxisimu yuqirida éytip ötülgen siyasiy zulumgha yantayaq bolmaydu. Biz siyasette biterep bolimiz,” dégen.

“Yaxshi jeng” namliq téléwiziye filimining Uyghurlar mesilisi tilgha élin'ghan yuqiriqi böliki herqaysi chong ijtima'iy taratqularda keng tarqilip, zor inkas qozghighan. Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi, doktor kandidati hénriy shajiwiski ependi radiyomizgha söz qilip, Uyghur mesilisining bundaq chong téléwiziye qanilida tilgha élinishi xelqning bu mesilige estayidil mu'amile qilidighanliqini bildürdi. U shundaqla buning xelq ammisini téximu köp seperwer qilip, Uyghurlarning awazini anglitish dolqunini ewj aldurushta muhim rol oynaydighanliqini tekitlidi.

U mundaq deydu: “Biz Uyghur diyaridiki tutup turush lagéri heqqidiki ehwallarning amérikining dangliq radiyo-téléwiziye qanilida qoyulghanliqtin bek heyran qalduq. Emeliyette bu shu téléwiziye filimini yazghuchining Uyghurlargha a'it siyasiy we ijtima'iy mesililerge alahide köngül bölidighanliqini körüwalghili bolidu. Hazirqi dewrde hemme ademning metbu'atlargha bésilghan xewerlerni körüshi natayin, beziler dunya weziyitini mushundaq filimlerdin biliwalalaydu. Bu ehwal xelq ammisini seperwer qilip, ularning Uyghur mesilisige bolghan diqqitini qozghashta muhim ehmiyiti bar.”

Xitay hökümiti 2016-yili Uyghur diyarida “Omumiy salametlik tekshürüsh” namida Uyghurlarning qan ewrishkisi, barmaq izi we awaz ewrishkisi qatarliq muhim gén uchurlirini yighqan bolup, buningda ishletken üskünilerni amérika masachustés shtatigha jaylashqan sérmo fishir shirkiti teminligenliki ashkarilan'ghan idi.

Sérmo fishir shirkiti DNA uchurlirini retlesh eswabi ishlepchiqiridighan bir shirket bolup, bu yili 2-ayda xitaygha gén téxnikisi sétishni toxtatqanliqini jakarlighan bolsimu, xitayning bashqa ölkiliri bilen dawamliq soda munasiwitide bolush yaki bolmasliqi heqqide izahat bermigen.

Amérikadiki Uyghur adwokat nuri türkel ependi radiyomizgha qilghan sözide Uyghurlarning siyasiy basturulushigha hemdemde bolghan chet'el shirketlirini sotqa tartip, özining heq-hoquqlirini qoghdash imkaniyiti bar-yoqluqi heqqide tepsiliy chüshenche berdi. Uning déyishiche, herqaysi sot mehkimisige birer shirket üstidin erz sun'ghanda, sot mehkimisi shu kishining qanuniy da'irisining bar-yoqluqigha qaraydiken, uningdin kéyin kishining tartqan ziyini heqqidiki delil-ispati toluq bolushi kérek iken.