Émiliy préy: “Biz heqiqetni namayen qilduq!”

Muxbirimiz eziz
2021.05.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Émiliy préy: “Biz heqiqetni namayen qilduq!” “Yéngi liniye inistituti” aqillar merkizining tetqiqatchisi émily préy xanim.
newlinesinstitute.org

Gherb dunyasining Uyghurlar duch kéliwatqan ijtima'iy paji'elerni keskin tenqidlishi we xitay hökümitini eyiblesh chuqanlirigha qarshi pa'aliyetlerning biri xitay hökümiti bashqurishidiki “Yer shari waqti géziti” ning bu heqtiki obzor maqalisida eng tipik eks etti. Bir qisim xitay mutexessislirining qelimidin pütken bu maqalilarda gherb dunyasida, jümlidin amérika tupriqida “Xitaygha düshmenlik közide qarawatqan” bir türküm kishilerning barliqi alahide tekitlinip, shular qatarida “Yéngi liniye inistituti” aqillar merkizimu orun aldi. Bolupmu mezkur aqillar merkizini bashqurushqa mes'ul boluwatqan, amérikadiki xususiy uniwérsitétlarning biri hésablinidighan “Amérika fayrfaks uniwérsitéti” (Fairfax University of America) ning peqet 20 yilche ilgiri qurulghan uniwérsitét ikenliki ular élan qilghan “Uyghur qirghinchiliqi” témisidiki zor hejimlik doklatning “Yalghan” we “Ishenchsiz” ikenlikige destek qilindi. Shuningdek “Saxta uniwérsitétning saxta aqillar merkizi chiqarghan doklatmu saxtiliq bilen tolghan” dégendek ibariler bilen aqillar merkizi we u qarashliq bolghan aliy mektep haqaretlendi. Amérika we yawropadiki dangliq axbarat wastilirining, jümlidin CNN we “Muhapizetchi” qatarliqlarning mezkur doklat heqqide tepsili xewer bérishi bolsa “Oghri bilen qaraqchining dostluqi” dégendek ibariler bilen teswirlendi. Bu jaydiki mutexesssler, jümlidin mektep mudiri ehmed alwani, doktur adryan zénz qatarliqlar bolsa “Amérika hökümitining jasusliri” dep ataldi.

“Yéngi liniye inistituti” aqillar merkizining tetqiqatchisi émily préy xanim ene shu hujumlargha nishan bolghan “Uyghur qirghinchiliqi” témisidiki doklatni teyyarlashqa qatnashqan aptorlarning biri. U bu heqtiki söhbitimizde nuqtiliq qilip bu qétimqi doklatning teyyarlinishi heqqide alahide chüshenche berdi. Yene kélip xitay hökümitining bu xildiki inkarchiliq qilmishining emeliyette ‍özini özi ‍inkar qilishtin bashqa nerse emeslikini körsitip ötti.

“Bu qétim élan qilin'ghan ‛yéngi liniye‚ institutining doklatini teyyarlashqa 50 nechche mutexessis we alim küch chiqardi. Ular qirghinchiliqning tebiri, xelq'ara qanun maddiliri, shahidlarning bayanliri, yazma höjjetler we élanlar, Uyghurlarning nöwettiki ehwali, xitay hökümitining munasiwetlik siyasetliri, aq tashliq kitablar hemde sün'iy hemrah süretliri qatarliqlarni tepsiliy mulahize qilish asasida xulase chiqarghan. Bu mezmunlarning köp qismi jama'et xalighan waqitta köreleydighan nersilerdur. Mundaqche alghanda, bizning köp qisim delil-ispatlirimiz ashu xildiki ashkara uchurlarni asas qilghan, yene kélip bularni xitay hökümiti özliri élan qilghan. Emdilikte ular mushu maddiy pakitlar asasidiki hökümni yalghan'gha chiqarghan bolsa bu hal némini chüshendüridu? démek, xitay hökümiti néme dése dewersun, bu ularning ishi. Emma biz heqiqetning qolimizda ikenlikini, xitay hökümitining qiliwatqanlirining qirghinchiliq ikenlikini besh qoldek bilimiz.”

“Yéngi liniye insituti” élan qilghan doklatning xitay hökümitini hemmidinmu bekrek bi'aram qilghan yéri doklatning mawzusigha “Uyghur qirghinchiliqi” dégen xas témining qoyulushi bolghanliqi melum. Uning bildürishiche, ular bu mawzuni qoyushta xitay hökümitining Uyghurlargha, bolupmu Uyghurlardiki ewlatlarni bir-birige ulashtiki muhim halqilardin bolghan ayallargha mejburiy tangghan tughutni cheklesh tedbirlirini nezerde tutqan. Bu xil yoqitish herkiti bolsa buningdin 70 yil ilgirila birleshken döletler teshkilatining qirghinchiliq heqqidiki ehdinamiside alahide sherhilen'gen hemde buning tipik qirghinchiliq hadisisi ikenliki körsitilgen iken.

U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: “Shinjangdiki Uyghurlarning béshigha kéliwatqan külpetlerni hés qilish üchün méning yaki bashqa insanlarning melum bir jinis ayrimisigha mensup bolushi hajet emes. Chünki qirghinchiliq qilmishi herqachan erlerni zor kölemde qirip tashlash, qizlarni we ayallarni biwaste jan alghuchi qorallar ishletmestin jinsiy jehettin weyran qilip asta sür'ette yoqitish sheklide dawam qilidu. Buningda tughut cheklesh charisi eng tipik usullarning biridur. Nöwette ‍uyghur qiz-chokanliri ana yaki ayal süpitide xitay kompartiyesining hujum obyékti bolup kéliwatidu. Men bu yerde bir nuqtini tekitlep ötmekchimen: bu xildiki tughut kontrolluqini erler asasen chüshenmeydu. Bolupmu taqisiman üzük sélish emeliyette janni élip yerde qoyidighan bir qiyin basquch. Buningda ayal kishi tughuttinmu bekrek qiynilip kétidu, ayal ki'ishning bedini buning aghriqigha könüp bolghiche buning ikkilemchi tesiri alte-yette ayghiche tügimeydu. Emdi shinjangdiki bu ishlar lagérlarda boluwatqanliqi üchün buninggha duch kelgen ashu qiz-chokanlar jismaniy we rohiy jehetlerdin tézla tügiship kétidu. Shunga biz Uyghur we bashqa millettin bolghan ayallarni xitay hökümitining qirghinchiliq xaraktéridiki tughut kontrolluqigha duch kéliwatidu, dep qariduq.”

Halbuki, xitay kompartiyesi mezkur aqillar merkizining Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki doklatigha tushmu-tushtin hujum qiliwatqanda, gherb dunyasidimu bir qisim atalmish “Mutexessis” siyaqidiki kishiler otturigha chiqip “Uyghurlar duch kéliwatqan hadisilerni irqiy qirghinchiliq, dep atash sel ashuriwetkenlik boluwatamdu qandaq?” dégendek so'allarni sorawatqanliqi melum. Bu heqte söz bolghanda émiliy préy buninggha alahide oylinish yaki izdinishning hajet emeslikini, Uyghur nopusining ötken üch yilda birdinla 50 pirsentke yéqin aziyishqa yüzlinishila mushu hadisilerni peyda qiliwatqan qiz-chokanlarni tughmas qiliwétish qilmishining eng zor qirghinchiliq ikenlikige delil bolidighanliqini körsitip ötti.

“Eger bezi insanlar bu qilmishni qirghinchiliq emes, dep qarisa, u halda bu kishiler siz bayatin tilgha alghan ‛b d t qirghinchiliqning aldini élish ehdinamisi‚ ning maddilirini, shundaqla ‛yéngi liniye instituti‚ teyyarlap chiqqan ‛Uyghur qirghinchiliqi‚ témisidiki doklatni tepsiliy oqup chiqsa bolidu. Ularda bu heqtiki köpligen delil-ispatlar qatirisigha tizilghan. Men ashu doklatni teyyarlashqa qatnashqanliqim üchün bu jeryanda köpligen qanuniy tehliller, xitay hökümiti ijra qiliwatqan tughut kontrolluqi tedbirlirining ‍uyghur ayallirini qandaq weyran qiliwatqanliqining delillirini toplash dégenlerge biwaste shahid boldum. Shija'etlik Uyghur ayalliri bu heqte köplep guwahliq berdi. Emma hazir Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliqni eng küchep inkar qiliwatqini del xitay hökümiti. Biz doklatta ötken 40-50 yilda Uyghur nopusining qanchilik aziyip ketkenlikini emes, yéqinqi üch-töt yil ichide Uyghur nopusining 50 pirsentke yéqin aziyishqa yüzlen'genlikini tekitliduq. Biz bu heqte toplighan matériyallarning ichidiki tughut nisbitini chekleshtek birla nuqtini alsaq mushuning özi b d t ning qirghinchiliq tebirige toluq chüshidu.”

Melum bolushiche, xitay hökümitining chet ellerdiki heqqaniyetni sözligüchi shexsler we teshkilatlarni qarilash urunushliri mahiyette téximu köp kishilerning xitay hökümiti we xitay kompartiyesining heqiqi epti-beshirisini tonup yétishige türtke bolmaqta iken. “Uyghur qirghinchiliqi” témisida ikkilinip qalghan kishilerning biri, amérika hökümitining birleshken döletler teshkilatidiki bash elchisi linda tomas grénfiyld xanimmu yéqinda b d t binasidiki Uyghurlar heqqide échilghan yighinda xitay hökümitini qattiq eyiblep söz qildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.