Америка дөләт мәҗлиси әзалири уйғур районида кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишқа қатнашқан хитай ширкәтлирини тәкшүрмәктикән

Мухбиримиз әркин
2019-06-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайда елип берилған йәрмәнкидә йоған екранда көрүнүп турған чирай тонуш системиси. 2018-Йили 23-өктәбир, бейҗиң.
Хитайда елип берилған йәрмәнкидә йоған екранда көрүнүп турған чирай тонуш системиси. 2018-Йили 23-өктәбир, бейҗиң.
AP

Йеқинда америкадики «базфед хәвәрлири» тори америкадики рокфеллер вәхписи, принсетон университети, калифорнийә һөкүмәт хадимлириниң пенсийә системиси қатарлиқ вәхпә, пенсийә фонди вә университетларниң уйғур районида кишилик һоқуқниң дәпсәндә қилинишиға қатнишиватқан «мәгви», «шәнтаң», «хәйкаң» дәк хитай технологийә ширкәтлиригә мәбләғ салғанлиқини ашкарилиған.

Бу әһвал хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә америка дөләт мәҗлиси әзалириниң алаһидә диққитини қозғиған иди. «Базфед хәвәрлири» ниң 11‏-июндики хәвиридә ашкарилишичә, нөвәттә америка авам вә кеңәш палатасиниң бәзи әзалири бу орунларниң уйғур районида мәшғулат елип бериватқан хитай технологийә ширкәтлири билән болған мунасивитини қайта көздин кәчүрүшкә үндигән.

Юқириқи хитай технологийә ширкәтлириниң хитай һөкүмити билән һәмкарлишип, уйғур районида йүз тонуш аппаратлирини орнитиши, йәрлик хәлқләргә қарита омумйүзлүк дигитал тәқиб системисини йолға қоюши кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә америка дөләт мәҗлиси әзалириниң зор әндишисини қозғап келиватқан мәсилиләрниң бири иди. Америка кеңәш палата әзаси марку рубио «базфед хәвәрлири» гә бәргән баянатида «хитай 30 тирилйон долларлиқ америка сәрмайә базириға чәклимисиз кириш имканийитини суйиистемал қилип, өзиниң һәрбий тәһдити, җасуслуқ һәрикити вә қорқунчлуқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини сармайә билән тәминлимәктә,» дегән. Марку рубийониң илгири сүрүшичә, «һазир буниңға хатимә бериш вақти кәлгән.»

Авам палата әзаси там созениң қаришичә, бу мәсилидә америка ширкәтлиригә болған назарәтни күчәйтиш керәк икән. У «базфед хәвәрлири» гә бәргән баянатида «биз қайси америка ширкәтлириниң шинҗаңда уйғурларни тәқиб қилиш, назарәт қилиш технологийәсигә мәбләғ селиватқанлиқини, бу хил суйиистемални тохтитиш үчүн қандақ малийә бесимини ишқа селишимиз керәкликини илгириләп ениқлап чиқишимиз керәк» дегән. Марку рубийо билән там созе американиң кеңәш вә авам палаталирида «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ни оттуриға қойғучи сиясәтчиләрдур. Биз 12‏-июн күни там созе, илхан өмәр вә марку рубийониң қошумчә рәисликидики дөләт мәҗлиси хитай ишлар комитетиға телефон қилип, уларниң инкасини елишқа тириштуқ. Улар соалимизни елхәт арқилиқ әвәтишни тәвсийә қилди. Биз елхәт әвәткән болсақму, лекин һазирға қәдәр һечқандақ җаваб кәлмиди.

Кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң илгири сүрүшичә, америка дөләт мәҗлиси әзалириниң бу мәсилигә диққәт қилиши кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң җавабкарлиқни сүрүштүрүштики муһим бир чиқиш нуқтиси икән. Америкадики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси һенрий шаҗевиски 12‏-июн зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «йүз тонуш аппарати, көз тонуш техникиси қатарлиқ һәр хил көзитиш аппаратлирини өз ичигә алған тәқибләш техникиси шинҗаңдики уйғурларни бастурушта ишлитиливатқан һалқилиқ қоралларниң биридур. Шуңа бу ширкәтләргә қарши мәлум тәдбирләрни елиш бу райондики бастурушларға хатимә бериш йолидики муһим чиқиш нуқтисидур.»

Лекин һенрий шаҗевискийниң қаришичә, бу васитиләр уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң җавабкарлиқни сүрүштүрүшкә йетәрлик әмәс икән. У «йәр шари магнитиский кишилик һоқуқ қануни», «йәр шари диний әркинлик қануни» америка һөкүмитиниң қолидики үнүмлүк васитиләр болсиму, лекин униң нишанлиқ шәхсләргә қаритилғанлиқини, һазир мәхсус уйғурларни нишан қилған бир қанунға еһтияҗ барлиқини билдүрди. Һенрий шаҗевискийниң илгири сүрүшичә, «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң тезрәк мақуллиниши зөрүр икән.

У мундақ дәйду: «бизниң һазир дөләт мәҗлисидә тәстиқлинишни күтүп турған ‹уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси' нишанлиқ хитайниң шинҗаңдики уйғурларға қаратқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарши турушқа қаритилған. Униңда тәпсилий қилип америкадики ширкәтләрниңла әмәс, хитайдики америка ширкәтлириниң хитайда униң назарәт техникисини тәрәққий қилдурушиға ярдәм қилишни чәкләш тилға елинған. Униңда америка ширкәтлириниң хитайда бастурушқа ярдәмчи болидиған һәрқандақ қурулуш түригә мәбләғ селиши чәклиниду. Шуниңдәк йәнә бу қанунда америкада сода қиливатқан хитай ширкәтлириниң хитайда кишилик һоқуқни дәпсәндә қилидиған қурулушларға иштирак қилса ембарго йүргүзүлидиғанлиқи тәкитләнгән.»

Лекин бәзи кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң қаришичә, һазир америка һөкүмитиниң «йәр шари магнитиский кишилик һоқуқ қануни» билән «йәр шари диний әркинлик қануни» ни дәрһал ишқа селиш вақти икән. Америка әркинлик сарийиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси сараһ кук, трамп һөкүмити бу қанунларни ишқа салғанда бир яки бир қанчә хитай әмәлдарини җазалапла қалмай, бәлки бир түркүм хитай әмәлдарларни җазалиши керәклики, шуниңдила хитайға күчлүк сигнал беридиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: «бу қанунни ишқа салғанда бирдин артуқ әмәлдарға, һәтта бир түркүм әмәлдарларға ембарго қоюш керәк. Шуниңдила уларға бу иш 1-2 әмәлдарниң иши әмәслики һәққидә техиму күчлүк сигнал берип, буниң бир түркүм кишиләрниң қилмиши икәнлики вә уларниң җавабкарлиқтин қечип қутулалмайдиғанлиқини көрситиду. Шуңа шәхсләргә ембарго қоюш бәк муһим, чүнки униң беридиған сигнали наһайити күчлүк болиду.»

Лекин униң қәйт қилишичә, хитай әмәлдарлирини җазалашта төвән яки оттура дәриҗилик әмәлдарлар билән чәклинип қалмаслиқ керәк икән. У, «бир яки бир түркүм әмәлдарларни җазалашта бу төвән дәриҗилик әмәлдарлар билән чәклинип қалмаслиқи керәк. Бу юқири дәриҗилик әмәлдарларни өз ичигә елиши лазим. Илгири ‹магнитиский қануни' бейҗиңдики төвән дәриҗилик бир әмәлдарға йүргүзүлди. Буниң муһим әһмийити бар, чүнки бу хитай әмәлдарлириниң тәқиб қилиниватқанлиқини көрситиду. Бу җәһәттә трамп һөкүмитигә кридит бериш керәк. Нөвәттә шинҗаң вә хитайниң башқа җайлирида йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң еғирлиқини көздә тутқанда, униң ядролуқ шәхслирини җавабкарлиққа тартиш муһим. Буниңда ‹магнитиский қануни' һазир бизниң қолимиздики әң күчлүк козирларниң бири.»

«Базфед хәвәрлири» ниң илгири сүрүшичә, нөвәттә америкадики 6 университет, 19 пенсийә фондиниң юқириқи икки хитай ширкитиниң аз дегәндә бири билән васитилик мәнпәәт мунасивити бар икән. Америка кеңәш палата әзаси җәф мерклей «базфед хәвәрлири» гә бәргән баянатида «хитай һөкүмитиниң шинҗаңда елип бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидин қаттиқ биарам болмақтимән. Бу дәпсәндичилик уйғур мусулманлирини тәқибләш вә уларни йиғивелиш лагерлириға қамашта алаһидә гәвдилинип кәлди,» дегән. Җәф мерклей «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни қоллиғучиларниң бири болуп, у «базфед хәвәрлири» гә бәргән баянатида йәнә америка пенсийә фундилириниң бу дәпсәндичиликни технологийә билән тәминләватқан ширкәтләргә мәбләғ селишта җиддий ойлишиши керәкликини билдүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт