Уйғур мәсилисигә көңүл бөлүватқан һөкүмәтләрниң көпийиши хитайни җиддийләштүрмәктә

Мухбиримиз ирадә
2020-08-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо(оңда) вә әнглийә ташқи ишлар министири доминик рааб әпәндиләр лондондики ташқи ишлар ишханисидики пәләмпәйдин чиқиватқан көрүнүш. 2020-Йили 21-июл, әнглийә.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо(оңда) вә әнглийә ташқи ишлар министири доминик рааб әпәндиләр лондондики ташқи ишлар ишханисидики пәләмпәйдин чиқиватқан көрүнүш. 2020-Йили 21-июл, әнглийә.
AP

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә бир милйондин 3 милйонғичә кишини лагерларға қамиғандин сирт йәнә, уйғурларниң тили, дини вә мәдәнийитини чәкләш, уйғурларниң нопус көпийишини чәкләш, туғмас қилиш вә уларни қул әмгәкчилиригә айландуруш қатарлиқ җинайәтләр билән шуғуллиниватқанлиқи нөвәттә хәлқаралиқ җамаәткә кәң тонушлуқ бир мәсилигә айланди. Болупму америка һөкүмитиниң «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» ни мақуллиши вә шундақла хитайниң уйғур елидики чен чуәнго, җу хәйлун қатарлиқ юқири дәриҗилик әмәлдарлирини «йәршари магнетиский қануни» арқилиқ җазалиши уйғур давасини йәнә бир балдақ юқири пәллигә көтүрди. Америка һөкүмити «21-әсиргә чүшкән дағ» дәп атиған зулумни дәрһал аяғлаштуруш үчүн барлиқ демократик дөләтләрни америка билән бир сәптә турушқа дәвәт қилип бу йолда дипломатик тиришчанлиқларни көрсәткәндин кейин, әнглийә вә фирансийә қатарлиқ дөләтләрму ахири уйғурларниң зулумға учраватқанлиқини тилға алған. Әнглийә ташқи ишлар министири доменик раб хитайни «1 милйондин артуқ уйғурни җаза лагерлириға солап интайин еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән шуғуллиниватиду» дәп әйиблигән. Фирансийә һөкүмити болса бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан муамилиси үстидин тәкшүрүш әп бериш һәққидә тәклип сунған иди. Мана бу йүзлиниш хитайни җиддийләштүргән болса керәк, хитайниң әнглийәдики баш әлчиси 31-июл күни тор арқилиқ өткүзгән ахбарат елан қилиш йиғинида мәхсус уйғур ели һәққидә тохтилип америка һөкүмитигә, хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириға вә адриян зензгә охшаш тәтқиқатчиларға һуҗум қилған вә улар испатлап чиққан пакитларниң һәммини рәт қилған.

У бу баянатида илгирикигә охшашла уйғур елидики лагерларниң мәвҗутлуқини рәт қилиш билән биргә, униң йәнила кәспий маһарәт билән тәрбийәләп, диний ашқунлуқ, радикаллиқ қатарлиқ зиянлиқ идийәләрдин қутулуш мәркизи икәнликини тәкрарлиған. У сөзидә «шинҗаңға мунасивәтлик мәсилиләрниң кишилик һоқуқ, милләт яки дин билән мунасивити йоқ. У зораван террорлуқ, бөлгүнчилик вә ашқунлуққа қарши туруш билән мунасивәтлик» дегән. У сөзи давамида йәнә бир қатар зораван көрүнүшләрни екранда көрситип униң уйғур елидә йүз бәргән зораванлиқ террорлуқ һуҗумлири икәнликини илгири сүрсә, йәнә бир тәрәптин лагерларға аит илгири көп қетим тарқитип болған тәшвиқат филимлирини қайта оттуриға әп чиққан.

Әнглийәдики уйғур паалийәтчиси рәхимә ханимниң қаришичә, хитай әлчи лю шавмиңниң бу тәшвиқатни тәкрарлишини хитай һөкүмитиниң әнглийәдики бу һәқтики муназириләргә қайтурған инкаси, дәп қарашқа болидикән. Чүнки, лю шавмиң йеқинда б б с ниң даңлиқ мухбири андрв маррниң программисиға қатнишип униң соаллириға җаваб бериштә қаттиқ қийнилип мат болғандин кейин әнглийәдики ахбаратларда уйғур мәсилиси күчлүк муназирә қозғап, муһим темиға айланған болғачқа хитай әлчи чиқип хитай һөкүмитини ақлашқа урунған болуши мумкинкән.

Йеқиндин буян хитай компартийәсиниң һөкүмәт авази болған «йәршари вақти гезити» вә шундақла ташқи ишлар баянатчиси қатарлиқлар хитай һөкүмитиниң уйғур елидики лагерларни, мәҗбурий әмгәкни ашкарилашта һалқилиқ рол ойниған «хитайдики кишилик һоқуқ қоғдиғучилири», «австралийә истратегийә сиясәт тәтқиқати институти» һәм шундақла тәтқиқатчи адриян зензгә қаратқан һуҗумини күчәйткән иди.

Хитайниң әнглийәдики әлчиси люшавмиң өзиниң нутқида алаһидә охшашла адириян зенз вә юқиридики «хитай кишилик һоқуқ қоғдиғучилири» тәшкилатини тилға елип туруп уларни «американиң қоллишидики хитайға қарши гуруппилар» дәп атиған вә уларниң бир милйондин артуқ адәм йиғивелиш лагерлириға қамалди, дегини пут тирәп туралмайдиған сахта учурлар асасида тәйярланған, дегәнни илгири сүргән.

«Хитай кишилик һоқуқ қоғдиғучилири» тәшкилати америкадики нопузлуқ кишилик һоқуқ органлириниң бири болуп, у, б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитетиниң 2018-йили 8‏-айда өткүзүлгән йиғиниға йоллиған доклатида «хитай һөкүмити бир милйондин артуқ уйғурни йиғивелиш лагерлирида, 2 милйондин артуқ уйғурни сиясий өгиниш мәркәзлиридә тутуп туруватиду» дәп көрсәткән. юқирики бу тәшкилат 3-авғуст күни хитайниң бу әйибләшлиригә қарши баянат елан қилип өзлириниң уйғур елидә бир милйондин артуқ адәм тутуп турулуватиду, дегән сөзидә чиң туридиғанлиқини тәкитлиди.

Улар баянатида хитай һөкүмити хәлқарада барғансери зорийиватқан тәнқидкә вә җазалаш тәдбирлиригә учраватқан бир пәйттә хәлқаралиқ җамаәтниң диққитини бураш мәқситидә өз тәшкилатиға һуҗум қиливатқанлиқини билдүргән. Улар йәнә баянатида уйғур елидә бир милйондин артуқ киши лагерларда вә икки милйон киши сиясий өгиниш мәркәзлиридә тутуп турулуватқанлиқиға аит доклатниң һәргизму хитай илгири сүргәндәк 8 шаһитниң сөзигә асасән әмәс, бәлки хитай һөкүмити өзи елан қилған санлиқ мәлуматлар, хитай әмәлдарларниң йолйоруқ вә һөҗҗәтлири, сүниий һәмраһ көрүнүшлири, академийәлик тәтқиқат нәтиҗилири вә башқа нурғун мустәқил органлар тәминлигән пакитлар асасида тәйярланғанлиқини әскәртип «биз өзимизниң тәрәпсиз доклатидин пәхирлинимиз вә сөзимиздә чиң туримиз» дәп тәкитлигән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори софи ричардсон ханим бизниң зияритимизни қобул қилип, өзиниң бу һәқтики көз қарашлирини ортақлашти. У мундақ деди: «биринчидин, биз әгәр бурунни әслисәк, хитай һөкүмити кәм дегәндиму бир йил шинҗаңда зор көләмлик халиғанчә тутқун әп барғанлиқини йошурған бир һакимийәт иди. У бир йилдин кейин андин ‹биз пәқәт бир қисим кишиләрни кәспий маһарәт билән тәрбийәләватимиз, ' дегән иди. Шуңа мән бу һакимийәтниң башқиларға бәргән баһасиниң қиммити йоқ, дәп қараймән. Иккинчидин, әгәр хитай әлчи люшавмиң һәқиқәтән кишилик һоқуқ органлириниң шинҗаң һәққидики пакитлирини хата дәп қариса, у һалда уларниң тоғра пакитларға еришиши үчүн мухбирларниң, кишилик һоқуқ тәкшүргүчилириниң, академикларниң дәхли-тәрузсиз һалда районни зиярәт қилишиға, уйғурларниң улар билән қорқмай туруп сөзлишишигә йол қоюш хитайниң өзигә пайдилиқ.»

Хитай әлчи лю шавмиңниң хитайниң кона тәшвиқатлирини йәнә қайта көтүрүп чиқип сөзлигән нутқи тивиттирдиму нурғун қолланғучиларниң тәнқидигә учриған. Уларму инкасида хитай әлчини «узун-узун гәп йорғилитишниң орниға мустәқил тәкшүргүчиләрниң районда әркин-азадә һалда, халиған җайни зиярәт қилишиға рухсәт қилиш» қа чақирған.

Диққәт қозғайдиғини, өзиниң нутқида америка һөкүмитиниң, хәлқаралиқ органларниң вә тәтқиқатчиларниң уйғур елидики зулум һәққидә дәватқанлириниң ялғанлиқини, лагер шаһитлириниң әмәлийәттә бөлгүнчи унсурлар вә улар тәрбийәләп чиққан артислар икәнликини җан-җәһли билән илгири сүргән хитай әлчи мухбирларниң «б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң уйғур елидә халиғанчә тәкшүрүш әп беришиға рухсәт қиламсиләр?» дегән соалиға «биз кишилик һоқуқ кеңишиниң уйғур елини зиярәт қилишиға қошулимиз, бирақ мәлум мәқсәтләр йошурунған аталмиш мустәқил тәкшүрүш арқилиқ ички ишлиримизға арилишишиға йол қоймаймиз» дегән.

Софи ричардсон ханим бу һәқтә тохталғанда һәрқандақ дөләтниң қанундин үстүн әмәсликини тәкитлиди. У сөзидә «хитай һөкүмити бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға вә униң комитетлириға өз ихтиярлиқи билән әза болуп киргән вә мунасивәтлик келишимләргә өз ихтиярлиқи билән қол қойған икән, у һалда уларниң бу органларниң тәкшүрүшини қобул қилиш мәҗбурийити бар. Кишилик һоқуқ кеңиши мәлум дөләтниң бу җәһәттики хатирисини назарәт қилиш вә зөрүр тепилса тәдбир қоюш үчүн қурулған. Мана бу бу тәшкилатларниң қурулуш мәқсити. Униңға әза һәрқандақ дөләт болупму кишилик һоқуқ кеңишигә әза һәрқандақ дөләт қанундин үстүн әмәс вә у тәдбирләрдин мустәсна әмәс» дәп тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт