Uyghur mesilisige köngül bölüwatqan hökümetlerning köpiyishi xitayni jiddiyleshtürmekte

Muxbirimiz irade
2020-08-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo(ongda) we en'gliye tashqi ishlar ministiri dominik ra'ab ependiler londondiki tashqi ishlar ishxanisidiki pelempeydin chiqiwatqan körünüsh. 2020-Yili 21-iyul, en'gliye.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo(ongda) we en'gliye tashqi ishlar ministiri dominik ra'ab ependiler londondiki tashqi ishlar ishxanisidiki pelempeydin chiqiwatqan körünüsh. 2020-Yili 21-iyul, en'gliye.
AP

Xitay hökümitining Uyghur élide bir milyondin 3 milyon'ghiche kishini lagérlargha qamighandin sirt yene, Uyghurlarning tili, dini we medeniyitini cheklesh, Uyghurlarning nopus köpiyishini cheklesh, tughmas qilish we ularni qul emgekchilirige aylandurush qatarliq jinayetler bilen shughulliniwatqanliqi nöwette xelq'araliq jama'etke keng tonushluq bir mesilige aylandi. Bolupmu amérika hökümitining "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" ni maqullishi we shundaqla xitayning Uyghur élidiki chén chu'en'go, ju xeylun qatarliq yuqiri derijilik emeldarlirini "Yershari magnétiskiy qanuni" arqiliq jazalishi Uyghur dawasini yene bir baldaq yuqiri pellige kötürdi. Amérika hökümiti "21-Esirge chüshken dagh" dep atighan zulumni derhal ayaghlashturush üchün barliq démokratik döletlerni amérika bilen bir septe turushqa dewet qilip bu yolda diplomatik tirishchanliqlarni körsetkendin kéyin, en'gliye we firansiye qatarliq döletlermu axiri Uyghurlarning zulumgha uchrawatqanliqini tilgha alghan. En'gliye tashqi ishlar ministiri doménik rab xitayni "1 Milyondin artuq Uyghurni jaza lagérlirigha solap intayin éghir kishilik hoquq depsendichiliki bilen shughulliniwatidu" dep eyibligen. Firansiye hökümiti bolsa birleshken döletler teshkilatigha xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan mu'amilisi üstidin tekshürüsh ep bérish heqqide teklip sun'ghan idi. Mana bu yüzlinish xitayni jiddiyleshtürgen bolsa kérek, xitayning en'gliyediki bash elchisi 31-iyul küni tor arqiliq ötküzgen axbarat élan qilish yighinida mexsus Uyghur éli heqqide toxtilip amérika hökümitige, xelq'aradiki kishilik hoquq organlirigha we adriyan zénzge oxshash tetqiqatchilargha hujum qilghan we ular ispatlap chiqqan pakitlarning hemmini ret qilghan.

U bu bayanatida ilgirikige oxshashla Uyghur élidiki lagérlarning mewjutluqini ret qilish bilen birge, uning yenila kespiy maharet bilen terbiyelep, diniy ashqunluq, radikalliq qatarliq ziyanliq idiyelerdin qutulush merkizi ikenlikini tekrarlighan. U sözide "Shinjanggha munasiwetlik mesililerning kishilik hoquq, millet yaki din bilen munasiwiti yoq. U zorawan térrorluq, bölgünchilik we ashqunluqqa qarshi turush bilen munasiwetlik" dégen. U sözi dawamida yene bir qatar zorawan körünüshlerni ékranda körsitip uning Uyghur élide yüz bergen zorawanliq térrorluq hujumliri ikenlikini ilgiri sürse, yene bir tereptin lagérlargha a'it ilgiri köp qétim tarqitip bolghan teshwiqat filimlirini qayta otturigha ep chiqqan.

En'gliyediki Uyghur pa'aliyetchisi rexime xanimning qarishiche, xitay elchi lyu shawmingning bu teshwiqatni tekrarlishini xitay hökümitining en'gliyediki bu heqtiki munazirilerge qayturghan inkasi, dep qarashqa bolidiken. Chünki, lyu shawming yéqinda b b s ning dangliq muxbiri andrw marrning programmisigha qatniship uning so'allirigha jawab bérishte qattiq qiynilip mat bolghandin kéyin en'gliyediki axbaratlarda Uyghur mesilisi küchlük munazire qozghap, muhim témigha aylan'ghan bolghachqa xitay elchi chiqip xitay hökümitini aqlashqa urun'ghan bolushi mumkinken.

Yéqindin buyan xitay kompartiyesining hökümet awazi bolghan "Yershari waqti géziti" we shundaqla tashqi ishlar bayanatchisi qatarliqlar xitay hökümitining Uyghur élidiki lagérlarni, mejburiy emgekni ashkarilashta halqiliq rol oynighan "Xitaydiki kishilik hoquq qoghdighuchiliri", "Awstraliye istratégiye siyaset tetqiqati instituti" hem shundaqla tetqiqatchi adriyan zénzge qaratqan hujumini kücheytken idi.

Xitayning en'gliyediki elchisi lyushawming özining nutqida alahide oxshashla adiriyan zénz we yuqiridiki "Xitay kishilik hoquq qoghdighuchiliri" teshkilatini tilgha élip turup ularni "Amérikaning qollishidiki xitaygha qarshi guruppilar" dep atighan we ularning bir milyondin artuq adem yighiwélish lagérlirigha qamaldi, dégini put tirep turalmaydighan saxta uchurlar asasida teyyarlan'ghan, dégenni ilgiri sürgen.

"Xitay kishilik hoquq qoghdighuchiliri" teshkilati amérikadiki nopuzluq kishilik hoquq organlirining biri bolup, u, b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining 2018-yili 8‏-ayda ötküzülgen yighinigha yollighan doklatida "Xitay hökümiti bir milyondin artuq Uyghurni yighiwélish lagérlirida, 2 milyondin artuq Uyghurni siyasiy öginish merkezliride tutup turuwatidu" dep körsetken. Yuqiriki bu teshkilat 3-awghust küni xitayning bu eyibleshlirige qarshi bayanat élan qilip özlirining Uyghur élide bir milyondin artuq adem tutup turuluwatidu, dégen sözide ching turidighanliqini tekitlidi.

Ular bayanatida xitay hökümiti xelq'arada barghanséri zoriyiwatqan tenqidke we jazalash tedbirlirige uchrawatqan bir peytte xelq'araliq jama'etning diqqitini burash meqsitide öz teshkilatigha hujum qiliwatqanliqini bildürgen. Ular yene bayanatida Uyghur élide bir milyondin artuq kishi lagérlarda we ikki milyon kishi siyasiy öginish merkezliride tutup turuluwatqanliqigha a'it doklatning hergizmu xitay ilgiri sürgendek 8 shahitning sözige asasen emes, belki xitay hökümiti özi élan qilghan sanliq melumatlar, xitay emeldarlarning yolyoruq we höjjetliri, sün'i'iy hemrah körünüshliri, akadémiyelik tetqiqat netijiliri we bashqa nurghun musteqil organlar teminligen pakitlar asasida teyyarlan'ghanliqini eskertip "Biz özimizning terepsiz doklatidin pexirlinimiz we sözimizde ching turimiz" dep tekitligen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardson xanim bizning ziyaritimizni qobul qilip, özining bu heqtiki köz qarashlirini ortaqlashti. U mundaq dédi: "Birinchidin, biz eger burunni eslisek, xitay hökümiti kem dégendimu bir yil shinjangda zor kölemlik xalighanche tutqun ep barghanliqini yoshurghan bir hakimiyet idi. U bir yildin kéyin andin 'biz peqet bir qisim kishilerni kespiy maharet bilen terbiyelewatimiz, ' dégen idi. Shunga men bu hakimiyetning bashqilargha bergen bahasining qimmiti yoq, dep qaraymen. Ikkinchidin, eger xitay elchi lyushawming heqiqeten kishilik hoquq organlirining shinjang heqqidiki pakitlirini xata dep qarisa, u halda ularning toghra pakitlargha érishishi üchün muxbirlarning, kishilik hoquq tekshürgüchilirining, akadémiklarning dexli-teruzsiz halda rayonni ziyaret qilishigha, Uyghurlarning ular bilen qorqmay turup sözlishishige yol qoyush xitayning özige paydiliq."

Xitay elchi lyu shawmingning xitayning kona teshwiqatlirini yene qayta kötürüp chiqip sözligen nutqi tiwittirdimu nurghun qollan'ghuchilarning tenqidige uchrighan. Ularmu inkasida xitay elchini "Uzun-uzun gep yorghilitishning ornigha musteqil tekshürgüchilerning rayonda erkin-azade halda, xalighan jayni ziyaret qilishigha ruxset qilish" qa chaqirghan.

Diqqet qozghaydighini, özining nutqida amérika hökümitining, xelq'araliq organlarning we tetqiqatchilarning Uyghur élidiki zulum heqqide dewatqanlirining yalghanliqini, lagér shahitlirining emeliyette bölgünchi unsurlar we ular terbiyelep chiqqan artislar ikenlikini jan-jehli bilen ilgiri sürgen xitay elchi muxbirlarning "B d t kishilik hoquq kéngishining Uyghur élide xalighanche tekshürüsh ep bérishigha ruxset qilamsiler?" dégen so'aligha "Biz kishilik hoquq kéngishining Uyghur élini ziyaret qilishigha qoshulimiz, biraq melum meqsetler yoshurun'ghan atalmish musteqil tekshürüsh arqiliq ichki ishlirimizgha arilishishigha yol qoymaymiz" dégen.

Sofi richardson xanim bu heqte toxtalghanda herqandaq döletning qanundin üstün emeslikini tekitlidi. U sözide "Xitay hökümiti birleshken döletler teshkilatigha we uning komitétlirigha öz ixtiyarliqi bilen eza bolup kirgen we munasiwetlik kélishimlerge öz ixtiyarliqi bilen qol qoyghan iken, u halda ularning bu organlarning tekshürüshini qobul qilish mejburiyiti bar. Kishilik hoquq kéngishi melum döletning bu jehettiki xatirisini nazaret qilish we zörür tépilsa tedbir qoyush üchün qurulghan. Mana bu bu teshkilatlarning qurulush meqsiti. Uninggha eza herqandaq dölet bolupmu kishilik hoquq kéngishige eza herqandaq dölet qanundin üstün emes we u tedbirlerdin mustesna emes" dep tekitlidi.

Toluq bet