Xitay siyasiti tetqiqatchisi péy minshin: "Xitay Uyghur rayonidiki siyasitidin waz kéchishi kérek"

Muxbirimiz jewlan
2020-08-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Etrapi sim tor we qoralliq eskerler bilen qorshalghan "Terbiyelesh lagéri".
Etrapi sim tor we qoralliq eskerler bilen qorshalghan "Terbiyelesh lagéri".
Social Media

Bu yil 8-awghust, "Nikki (yapon xewerliri)" tori "Asiya obzuri" sehipiside amérikada turushluq xitay siyasiti tetqiqatchisi péy minshinning "Xitay Uyghur rayonidiki siyasitidin waz kéchish istratégiyesi qollinishi kérek" namliq bir maqalisi élan qilin'ghan bolup, xitayning nöwette Uyghur rayonida qolliniwatqan siyasitining xelq'arada téximu köp düshmen peyda qilidighanliqi, aqiwette xitayning özini weyran qilishtin bashqigha yarimaydighanliqi otturigha qoyulghan hemde bu xeterdin qutulush teklipliri bérilgen.

Maqalide mundaq déyilgen: "Xitay Uyghur rayonidiki siyasitini jahilliq bilen yürgüzüp, amérikadin ibaret dunyawi reqibining xitaygha qarshi birlik sep tüzüshige yardem qiliwatidu. Xitay hökümitige heqiqiy kéreklik bolghini, Uyghur rayonidiki bu aqmas siyasitidin derhal waz kéchishtur. Xitay aldi bilen atalmish 'terbiyelesh merkizi' diki musulmanlarni (Uyghurlarni) qoyup bérishi kérek."

Ötken yili 12-ayda Uyghur rayonining re'isi shöhret zakir "Terbiyelesh merkizi" diki kursantlar oqush püttürdi dégen bolsimu, birer "Kursant" ning qoyup bérilgenliki ispatlanmighanidi. Maqalide bu nuqta tilgha élin'ghandin kéyin mundaq déyilgen: "Xitay hökümiti eger nomusini azraq bolsimu aqlaymen dése, nöwette lagérlargha qamalghan musulmanlarning hemmisini qoyup bérip, tölem süpitide her bir kishige 100 ming yüendin igilik tiklesh fondi bérishi kérek. Bir milyon musulman'gha 100 ming yüendin berse 100 milyard yüen bolidu. Qarimaqqa bu nahayiti köp pul, emma xitay buningdin jiq pul xejlimeydu. Bunchilik azghine tölem lagérlarda ziyankeshlikke uchrighanlarning tartqan azablirigha yamaq bolalmisimu, lékin xitay üchün éytqanda bu eng toghra bolghan birinchi qedemdur."

Maqalide bildürülüshiche, xitay hökümiti ikkinchi qedemde Uyghur rayondiki milletler üchün uzaq muddetlik tereqqiyat pilani tüzüshi, bu rayonda meblegh yürüshtürüsh bankisi qurup, xususiy karxana qurghuchilargha ilham bérishi, eng muhimi, bu rayondiki néfit, kömür qatarliq tebi'iy bayliqlardin yerlik xelq bilen teng behirlinidighanliqigha wede qilishi, shu arqiliq xelq'arada az-tola yaxshi pikir hasil qilishi kérek iken.

Aptorning qarishiche, xitay hökümiti üchinchi basquchta Uyghur rayonidiki musulmanlarning medeniyet miraslirigha hörmet qilish, ularning tili, medeniyiti, örp-adetlirini yoqitishqa urunushtin qet'iy waz kéchish, Uyghur rayonigha kiridighan xitay nopusini cheklesh, Uyghur ziyaliylirini, jümlidin ilham toxtini qoyup bérip türme sirtida dawalinishigha yol qoyush, Uyghur rayonigha emeliy ish qilidighan emeldar teyinlesh, hökümette musulman millet wekillirini köpeytish dégendek siyasiy tedbirlerni qollinish arqiliq xelqning könglini utushi kérek iken.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi, istratégiye mutexessisi erkin ekrem ependi bu maqale heqqide köz qarishini bayan qilip, péy minshinning amérikada we xitayda diqqetke sazawer tetqiqatchi ikenlikini, emma bu maqaliside otturigha qoyulghan tekliplerning emelge éshishi üchün aldi bilen xitayning siyasiy idé'ologiyeside özgirish bolushi kéreklikini bildürdi.

Erkin ekrem ependi xitayning xelq'arada we dölet ichide siyasiy hem iqtisadiy krizisqa uchrawatqanliqini, bu ehwalda Uyghur rayonidiki siyasitini özgertishining waqtinche qiyin ikenlikini otturigha qoydi.

Amérikada turushluq pa'aliyetchi ilshat hesen ependi bu maqalidiki pikirlerning peqet shexsiy köz qarash ikenlikini, Uyghurlarning mutleq köp qismining emdi xitaygha ishenmeydighanliqini bildürdi.

Ilshat hesen ependi yene: "Xitay hökümiti Uyghurlargha yillardin béri assimilyatsiye we qirghinchiliq yürgüzüp kéliwatidu, bu qebih niyitidin asanliqche yanmaydu, shunga bu maqalide éytilghan tekliplernimu qobul qilmaydu," dédi.

Mezkur maqalide yuqiriqi tekliplerni otturigha kéyin, mundaq deydu: "Bu tekliplerge guman bilen qaraydighanlar 'bundaq yol qoyush xitayning ajizliqini ashkarilap, zorawanliq we bölgünchilikning küchiyip kétishige türtke bolidu' déyishi mumkin. Derweqe, xitay hökümiti heddidin ashqan kontrol qilish siyasitini boshatsa, lagérlarni taqap, qamaqtikilerni qoyuwetse, qisqa muddette belkim zorawanliq weqeliri köpiyishi mumkin. Emma bu chong kölemlik qalaymiqanchiliqqa seweb bolup axirida Uyghur rayonining bölünüp kétishini keltürüp chiqiridu déyish emeliyetke anche uyghun emes. Xitayning bixeterlik sistémisi yenila küchlük, shunga undaq ehwal asanliqche yüz bermeydu. Belki siyasiy hoquq, adalet, heqqaniyet we medeniyetning qoghdilishi bu rayon'gha uzun muddetlik tinchliq, muqimliq élip kélidu."

Erkin ekrem ependi Uyghur rayonining kelgüsi heqqide toxtilip: "Uyghur rayonidiki weziyetning özgirishini hakimiyet béshidikilerning mezkur rayondiki mesililer toghriliq qayta yighin échishi hemde 2022-yildiki hoquq almishish ehwalidin körgili bolushi mumkin," dédi.

Aptor bu maqalisining axirida mundaq deydu: "Xitay hökümiti bundaq yol qoyush istratégiyesi arqiliq ziyanni azaytalaydu؛ özini ölümge tutup bérishtin qutulup, Uyghur rayonini uzaq muddet saqlap qalalaydu. Elwette, ziyandin ölgüdek qorqidighan xitay rehberliri dunyaning bashqa jayliridiki siyasetwazlargha oxshashla özliri tartqan ziyanni étirap qilghusi kelmeydu. Biz peqet shuni ümid qilimizki, shi jinping hemmini yoqitip qoyushtin qorqush pisxkisini yéngip, xitayning Uyghur rayoni siyasitini paydiliq nishan'gha yötkishi kérek."

Ilshat hesen ependining bildürüshiche, eger xitay hakimiyitide özgirish bolup, shi jinping texttin chüshüp qalsa, bu maqalide dégendek tekliplerning qobul qilinish éhtimalining chong ikenlikini, emma Uyghurlarning buninggha aldanmasliqi we öz hoquqini qoligha toluq alghiche küresh qilishi kéreklikini bildürdi.

Toluq bet