Pittisburg uniwérsitétida Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide muhakime yighini ötküzüldi

Muxbirimiz nur'iman
2020-09-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlar toghrisidiki tor muhakime yighinining ékranida (soldin onggha) Uyghurshunas doktor shan robérts, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel, lagér shahiti méhrigül tursun we "Pittisburg uniwérsitéti bashqurush we bazar merkizi" ning diréktori shundaqla yighin riyasetchisi jénéfér murtazashwil. 2020-Yili 1-séntebir.
Uyghurlar toghrisidiki tor muhakime yighinining ékranida (soldin onggha) Uyghurshunas doktor shan robérts, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel, lagér shahiti méhrigül tursun we "Pittisburg uniwérsitéti bashqurush we bazar merkizi" ning diréktori shundaqla yighin riyasetchisi jénéfér murtazashwil. 2020-Yili 1-séntebir.
Photo: RFA

1-Séntebir küni pittisburg uniwérsitéti bashqurush we bazar merkizi (Center for Governance and Markets at the University of Pittsburgh), rusiye, sherqiy yawropa we yawro-asiya tetqiqat merkizi (Center for Russian, East European & Eurasian Studies), pittsburg islam merkizi (The Islamic Center of Pittsburgh) we bés shalom jama'iti (Congregation Beth Shalom) sahibxaniliq qilghan tor muhakime yighini ötküzüldi.

Mezkur yighin'gha amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel, jorji washin'gton uniwérsitétining dotsénti, "Uyghurlargha échilghan urush" namliq kitabning aptori shan robérts, lagér shahiti méhrigül tursun qatarliqlar teklip qilin'ghan bolup, yighinda xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi tonushturuldi.

Yighin riyasetchisi aldi bilen pittisburg uniwérsitétining qimmet qarishini yighin qatnashchilirigha bir qur eslitip ötti. Andin u: "Uyghurlarning ehwalini anglitishta biz wezipimizni ada qiliwatimiz," dédi. U yene mundaq dédi: "Bizning wezipimiz amérika we dunyaning ijtima'iy tertipi we insanlarning bext-sa'aditige tesir körsitidighan her xil organ we ularning idare qilish usullirini chüshinish. Biz shexsler we kolléktipning erkin, bayashat, tinch turmush kechürüshtiki xirislarni yéngish yolliri heqqide izdinimiz."

"Muhapizetchi" gézitining xewirige qarighanda, xitay hökümiti az dégende 2 milyondin artuq Uyghurni yighiwélish lagérlirida tutup turuwatqan bolup, bu 2-dunya urushidin buyanqi étnik kimliki we dini-étiqadi seweblik melum bir millet topining eng zor kölemde lagérlargha yighiwélinishi bolup hésablinidiken. Lagérlarda Uyghur tutqunlargha "Ménge yuyush" élip bérilidiken, ular yene suda tunjuqturulush we jinsiy parakendichilik qatarliq jismaniy qiyin-qistaqlarghimu uchraydiken.

Méhrigül tursun 2015-yili misirdin üchkézek balilirini élip ürümchige qaytqandin tartip, taki 2018-yili amérikagha kelgüche bolghan ariliqtiki dehshetlik lagér kechürmishlirini anglatti. "Her qétim ashu ishlarni esliginimde, ashu qorqunchluq künlerni qayta yashighandek bolimen," -deydu méhrigül.

Méhrigülning éytishiche, u misirdin qaytip, ayrodromgha chüshken küni xitay saqchiliri uning 45 künlük bolghan üchkézeklirini - ikki oghul bir qizni qolidin tartiwélip, méhrigülning éghzini chaplap, béshigha qara xalta kiydürüp, qoligha koyza sélip, udul saqchixanining soraq öyige élip barghan iken. Méhrigül xitay saqchilirining tutqunlarning chéchini chüshürüsh, kéche-kündüz soraq qilish, shapilaqlash-mushtlash, tok kaltiki qatarliqlar bilen urush, aylinip ketkende yüzige soghuq su sépip hoshigha keltürgendin kéyin yene qiynash, itlarni qoyup bérish. . . Yeni eqlimizge kelgen we kelmigen barliq qiynash usullirini qollan'ghanliqini köz yashliri ichide eslep chiqti.

Komissar nuri türkel méhrigülge teselli bergendin kéyin mundaq dédi: "Siz Uyghurlarning béshigha kéliwatqan zulumning térik ispati. Bu yerde yene dégüdek bashqa gep qalmidi. Emdi ashu siyaset belgileydighanlar, bu ehwalni özgertishke qurbiti yétidighan orundiki kishiler méhrigülning béshigha kelgenlerni bir anglap chiqsun. Bu op'ochuq insaniyetke qarshi jinayettur."

Nuri türkel yene mundaq dédi: "Xitay hökümiti nomus qilmay lagérdin qul emgiki üchün zawutlargha yötkigenlerni 'oqush püttürgenler' dep atawatidu. Ularning bigunah kishilerni tutup ketkenlikining ispati üchün ishletken sözlüki heqiqetenmu wijdanlirimizni oyghitishi kérek. Eger bumu bizni heriketke keltürelmise, u chaghda bashqa yene némining bizni heriketke keltüreleydighanliqini bilmeymen."

Uyghurlar heqqide maqale, kitablarni yézish arqiliq Uyghur mesilisini dunyagha tonutuwatqan tetqiqatchi shan robérts méhrigülge oxshash Uyghurlarning sewebsiz bir shekilde xitay hakimiyitining "Yoqitish" siyasitining qurbani boluwatqanliqini tekitlidi. U mundaq dédi: "Xitay hakimiyiti Uyghurlargha 'térrorluq tehditi shekillendüridu' dégen qalpaqni kiydürüp, ularni étnik, irqi jehettin pütün millet boyiche qattiq nazaret qilmaqta. Shundaqla ashu yerde yashawatqan barliq kishilerning kishilik hoquqini qattiq depsende qilmaqta. Bu del mushundaq chüshinishke bolidu. Biz 2017-yilidin kéyin xitayning rayondiki yuqiri bésimliq kontrolluqning yuqiri pellige chiqqanliqini körimiz. Démekki, xitay hökümiti 'bu yerni resmiy öz qolida tutup turush üchün Uyghurlarni yoqitish kérek' dep qarar qilghandek turidu."

Yighin dawamida nuri türkel üch yilda Uyghur nopusining éshish nisbitining 80 pirsent töwenligenlikini otturigha qoyghanda, tetqiqatchi shan robértis buninggha toluqlima qilip, mundaq dédi: "Bilginimizdek, Uyghurlarni 'ehudi chong qirghinchiliqi' dikidek toplap öltürüp yoqatmighan bolsimu, emma shunisi éniqki, xitay hakimiyiti pütün millet boyiche Uyghurlarning kimlikini, medeniyitini yoqitiwatidu. Xitay yene Uyghurlar yashawatqan yerlerdiki Uyghurlargha a'it her qandaq bir belgini yoq qilishqa urunuwatidu. Tupraq üstide yashawatqanlarni pütünley jismaniy jehettin yoq qilishining hajiti yoq. Peqetla hayat qalghanlarning sani kémeytilise, chetke qéqilsa we ularni jem'iyette héchqandaq roli bolmaydighan haletke chüshürsila kupaye. Men adette 'medeniyet qirghinchiliqi' dégen sözni ishlitettim. Lékin 'irqiy qirghinchiliq' ning éniqlimisida éytilghan 'insanni yoqitish' dégenlik, peqetla 'öltürüwétish' dégenlik emes. Insanning kimlikini, uning ijtima'iy ornini yoqitish arqiliq insanning mewjutluqini yoqitishmu 'insanni yoqitish' katégoriyesige kiridu. Qisqisi, melum bir topluqni jem'iyette héchqandaq tesiri yoq jama'etke aylandurush dégenliktur. Mana bu xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan basturush siyasetlirining eng toghra chüshendürülüshi. Nöwette eng jiddiy bolghini xelq'araliq organ we teshkilatlarning xelq'araliq qanunni ishqa sélip 21-esirde yüz bériwatqan bu krizisni toxtitishtur."

Yighin axirida eng köp soralghan so'allardin biri bolghan "Shexs bolush süpitim bilen men Uyghurlar üchün néme qilip béreleymen?" dégen so'algha komissar nuri türkel ependi nahayiti éniq qilip, töwendiki bir qanche yolni körsetti. U mundaq dédi: "Erkin dunyaning erkin puqraliri bolush süpitinglar bilen qilalaydighan eng ünümlük ishinglar shuki, birinchidin, yerlik hökümet organlirigha téléfon qilip silerge wekillik qilidighan dölet mejlisi ezasini 'Uyghurlarni mejburiy qul emgikige sélishni toxtitish qanun layihesi' ni qollashqa chaqirish. Ikkinchidin, biwasite aqsaraygha téléfon qilip, silerge wekillik qilidighan hökümet emeldarlirini 2022-yilliq qishliq olimpik musabiqisige qatnashmasliqqa chaqirish. Üchinchidin, mekteplerde, oqughuchilar arisida adaletsizlikke qarshi omumyüzlük bir heriketning bashlinishi üchün küch chiqirishinglarni ümid qilimen. Aliy mekteplerdiki 'xitay ishliri mutexessisliri' ning Uyghurlarni tetqiq qilidighan bilim ademlirining, ottura asiyani tetqiq qilidighan tetqiqatchilarning ilim dunyasigha xitay heqqidiki heqiqetlerni chüshendürüshi bek muhim. Organ we teshkilatlarning Uyghurlar heqqide köprek pa'aliyetlerni orunlashturushi, Uyghurlar heqqide maqale élan qilish arqiliq Uyghurlarni tonushturushimu bek muhim. Xulase qilghanda, egerde 'qayta tekrarlanmisun' dégen bu söz peqet sho'arla bolup qalmisun deydighan bolsaq, xelq'ara organlar xitay hakimiyitini bu medeniyetlik dunyada yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitishqa, lagérlarni taqashqa mejburlishi؛ bügünki dunyada 'qul emgiki' arqiliq ishlepchiqiriliwatqan mehsulatlarni bayqut qilishqa küchishi kérek."

Toluq bet