Timosiy grus: "Uyghur bedinini güzelleshtürüsh-moda, zamaniwiliq we xitayning tarim oymanliqidiki dölet küchi"

Muxbirimiz irade
2019-10-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Tonulghan antropolog doktor rahile dawut(ongda) amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti, xitayshunasliq boyiche yardemchi proféssor tim gros ependi we xanimi abiga'il gros bilen.
Tonulghan antropolog doktor rahile dawut(ongda) amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti, xitayshunasliq boyiche yardemchi proféssor tim gros ependi we xanimi abiga'il gros bilen.
Tim Grose ependi teminligen

Xitay hökümiti 2011-yilliridin bashlap, Uyghur élide "Shinjang ayallirining güzellik qurulushi" deydighan bir heriketni yolgha qoyush arqiliq, Uyghur ayallirining kiyinish-turush, yasinish adetlirini qattiq kontrol astigha élip, uni özgertishke heriket qilip kelgen idi. 2011-2012-Yilliridin bashlap Uyghur élining herqaysi jaylirida, bolupmu jenubtiki 3 wilayet bir oblastta bu tür siyasetler qattiq omumlashturulghan bolup, qeshqer, xoten qatarliq jaylardiki herqaysiy mehelle komitétliri, ish bashqarmiliri qorulirida, Uyghurlar zich olturaqlashqan mehelle we kocha-koylarda "Güzel hösni-jamalimizni namayan qilip, sumbul chachlirimizni lepilditeyli" dégen sho'arlar keng omumlashturulghan. Mehelle kadirliri hetta kochilargha chiqip "Yopka késish" heriketlirini yürgüzgen idi.

Halbuki, xitay hökümiti Uyghur élide lagér tüzümi yolgha qoyup, 2 milyon'ghiche bolghan Uyghur qatarliq yerlik milletlerning méngisini mejburiy halda yuyup, hetta ularni qéyin-qistaqqa élish arqiliq öz dini we milliy kimlikidin waz kéchishke qistighan bilen oxshash waqitta, lagér sirtida qalghan Uyghur ayallirigha yuqiridikidek heriketlerning dawamliq ijra qiliniwatqanliqi melum. Xitay da'iriliri bu heriketlerni "Dewr tereqqiyatigha maslishalaydighan, shinjanggha xas salapetlik, jelpkar yéngi dewr ayallirini yétishtürüsh" dep teshwiq qilsimu, emma chet'ellerde Uyghurlarni yéqindin tetqiq qilip kéliwatqan tetqiqatchilar buni xitay hökümitining Uyghurlarni xitay hökümitining közige sighidighan qilip "Ölchemleshtürüsh" yaki mundaqche éytqanda, "Xitaylashturush" siyasitining muhim bir parchisi, dep qarimaqta we Uyghur ayallirining izchil nishan qilinip kelgenlikini bildürmekte.

Amérika indiyana uniwérsitétining dotsénti, xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan doktor timusiy grus 11-öktebir küni "Wést ministir uniwérsitéti" ning tor bétide "Uyghur bedinini güzelleshtürüsh-moda, zamaniwiliq we döletning tarim oymanliqidiki küchi" mawzuluq bir parche maqale élan qilip, xitay hökümitining Uyghur ayallirining kiyimini "Ölchemleshtürüsh" siyasitini mulahize qildi. Uning maqaliside yopurgha nahiyelik hökümet teripidin uyushturulghan we "Ayallarning süpitini yuqiri kötürüsh qurulushi kiyim-kéchekni ölchemleshtürüsh körgezme pa'aliyiti" dep lozunka ésilghan bir pa'aliyette modélliq qiliwatqan bir qatar Uyghur ayallirining süriti körsitilgen bolup, timosiy bu heqte toxtilip: "Xitay da'iriliri teripidin ishtan, qisqa yopka we kastum kiydürülgen bu Uyghur ayallirida tarim wadisi we ferghane wadiside yashaydighan türkiy musulman ayallirigha xas bolghan osma, xéne we örülgen chach qatarliq yasinish alahidilikliridin esermu yoq" dégen.

U maqaliside töwendikilerni mulahize qilghan: "Xitay da'iriliri 2017-yilidin bashlap'üch yéngi' herikiti qozghidi. Yerlik hökümetler terbiyelesh-öginish, medeniyet pa'aliyetliri we kurslardin teshkil tapqan bir programma arqiliq' yéngiche hayatqa bashlamchiliq qilip, yéngiche muhit berpa qilish we yéngiche tüzümni ornitish' ni teshwiq qildi. Yuqiriqi bu heriketlerni bashlashta 'ghelite kiyimlerni kiyishke qarshi turush' tin ibaret müjmel bir söz ishlitilgen bolsimu, emeliyette bu yerdiki isharet qiliniwatqini xitay kompartiyesining Uyghurlarning bolupmu Uyghur ayallirining kiyinish usulini ölchemleshtürüsh yeni uni xitaylashturush iradisini namayan qilidu"

Bu heqte tetqiqat yürgüzüp kéliwatqan tetqiqatchilarning biri, amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéskimu bügün ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümitining Uyghur ayallirining kiyinish-yasinish usulida eks etken Uyghur kimlikidin rahetsz bolghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Kiyim-kéchekmu til, din, medeniyetke oxshashla milliy we dini kimlikning yene bir xil ipadilinishidur. Uyghur ayalliri kiyinish we yasinish usulidiki perq arqiliq özlirini xitay millitidin perqlep kelgen. Shunga xitay hökümiti Uyghur ayallirigha mushu arqiliq xitaylardek heriket qilishni, xitaylardek körünüshni ögetmekchi boluwatidu. Shunga men buni xitay hökümiti rayonda yürgüzüwatqan assimilyatsiye siyasitining bir parchisi, dep qaraymen. Timusiyning maqaliside bu siyasetning ishlesh jeryani nahayiti yaxshi chüshendürülgen."

Doktor timusiy grus maqaliside atush we xoten qatarliq jaylarda ayallarning mushu türdiki pa'aliyetlerge uyushturuluwatqanliqigha a'it xitay hökümet tor betliride élan qilin'ghan xewerlerni nahayiti etrapliq analiz qilghan. Uning körsitishiche, herqaysi yerlik organlarda ayallar mejburiy halda orunlashturuluwatqan "Girim qilish we chach yasash kursliri" mana shu siyasetlerning bir parchisi iken. Mesilen, ulughchat nahiyesi yéqinda bir xewer tarqitip, nahiye teweside yüzdin oshuq ayalning 20 künlük "Yépiq kurs" qa qatnashturulghanliqini, ularning bu yataqliq mekteplerde girimchilik we chach yasashni ögen'gendin sirt yene xitay tili we qanuni boyichimu ders alghanliqini bayan qilghan. Timusiy maqaliside bu heqte toxtilip "Mana shuningdin körünüp turudiki, ayallarning girimchilik we chach yasash kursliri emeliyette rayonda ijra qiliniwatqan "Yighiwélish-'qayta terbiye merkezliri' ge wekillik qilidu," dep eskertken.

Aptorning bayan qilishiche, "Xitay hökümiti Uyghur ayallirining eslidiki kiyish usulini we güzellik qarishini normalsiz qilip körsitish, uning ornigha hökümet teripidin sunulghan yasinish we kiyinish usulini normallashturush usuli arqiliq rayonda ishghal qilin'ghan milletlerning beden we tepekkurigha hakim bolushni ishqa ashurmaqchi bolup, xitay hökümet kadirlirining Uyghur ayallirini aldi bilen teqi-turqini özgertip andin u arqiliq ularning tepekkurini özgertishke bolghan ishenchisimu chongqur iken."

Tetqiqatchi hénriy shajéskiymu xitay hökümiti Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan "Özgertip yasash qurulushi" ning éghirliqini bildürüp: "Uyghurlargha yürgüzülüwatqan özgertip yasash herikiti tolimu qorqunchluq. Bunisi intayin muqerrer. Xitay hökümiti hazir Uyghurlar hayatining herbir sahesini mutleq kontrol astigha alghan bir weziyette. Shunga xitay hökümiti biz Uyghur milliy medeniyitini öchüreleymiz, dep özige ishiniwatidu. Elwette, hazirche Uyghur milliy medeniyitining kélechikige baha bérish qéyin bolush bilen teng men uning shara'itqa qarap özgiridighanliqigha, yeni purset kelgen teqdirde eslige kélidighanliqigha ishinimen. Chünki hazir chet'ellerdiki Uyghurlar arisida milliy medeniyet oyghinishi küchlük" dep körsetti

Doktor timusiy grusmu maqalisining axirida bundaq usulning ilgiri amérika hökümiti teripidin yerlik indiyan xelqige élip bérilghan bolsimu, netijide meghlubiyet bilen ayaghlashqanliqini bayan qilip, maqalisini töwendikidek axirlashturghan: "Yuqiriqi bu tarix Uyghurlargha nisbeten bir ümid, dep qaraymen. Chünki ular öz qelbide milliy medeniyitige, tiligha we jughrapiyelik yiltizlirigha sadiq qalghan muddetche Uyghurluq qaytidin chéchek achidighan, yene kélip ular (Uyghurlar) némini xalisa shu teriqide gülleydighan zamanlar kélidu."

Toluq bet