Хитайниң "алдини елиш" характеридики террорлуққа қарши күриши

Мухбиримиз әзиз
2020-12-08
Share
Хитайниң Австралийә дөләтлик университетниң профессори майкил кларк(Michael Clarke) әпәнди.
researchers.anu.edu.au

Уйғур дияридики зор тутқун нөвәттә хәлқара үчүн һәммигә тонушлуқ һадисиләрдин болуп қалған болсиму, хитай һөкүмитиниң уйғур диярида ямраватқан һәмдә юқири пәллигә чиқиватқан "террорлуқ" һәққидики тәшвиқатлири хәлқарада йәнила тегишлик һесдашлиққа еришип кәлмәктә. Буниң бәзилири һечқандақ муддиасиз оттуриға чиққан болса йәнә бәзилири хитай билән болған иқтисадий алақиниң "еһтияҗи" үчүн болуватқанлиқи мәлум. Әмма профессор майкил кларкниң нәзиридә хитай һөкүмитиниң нөвәттики уйғурларни бастурушиға баһанә болуватқан "террорлуққа қарши туруш" һадисиси хитай һөкүмитиниң өзлирини ақлаш үчүн тоқуп чиққан сахта һекайисидин башқа нәрсә әмәс. Болупму хитай һөкүмитиниң өзлири елан қилған рәсмий һөҗҗәтләр, хитай ахбаратлириниң мәлуматлири һәмдә хитай академиийә саһәсидә оттуриға чиққан түрлүк әсәрләр бу нуқтини толуқ көрситип бериду. Австралийә дөләтлик университетниң профессори майкил кларкниң бу һәқтики тәпсилий мулаһизиси униң стефани кам билән бирликтә "йәр шари сиясити мәркизи" журнилида елан қилинған әсиридә тәпсили шәрһилиниду.

Доктор майкил кларкниң қаришичә, нөвәттә әң хәтәрлик болуватқини хитай һөкүмитиниң "террорлуққа қарши туруш" ни баһанә қилип уйғурларни бастуруши һәмдә уларға зиянкәшлик қилиши әмәс. Әксичә хитай һөкүмити синақтин өткүзгән мушу әндизиниң нөвәттә "иҗтимаий контроллуқ" үчүн барғансери кәң даиригә йейилиши вә омумлишишидур. Болупму уйғур аптоном районлуқ парткомниң муавин секретари, "лагерларни лайиһәлигүчиләрниң бири" дәп қариливатқан җу хәйлунниң "алдини елиш вә контроллуқ тори бәрпа қилиш хизмитидә дүшмәнләргә қилчиликму йочуқ қалдурмаслиқ" дегән сөзлири әмәлийәттә уйғурларниң бирдинла "дүшмән" гә айлинип қалғанлиқини ашкара җакарлиған. Бу нуқтидин қариғанда әйибләш обекти хитай компартийиси болуп, һәргизму уйғурлар әмәс.

Майкил кларк мундақ дәйду: "шуниң билән биргә биз әйибләватқан һәмдә әйибләшкә тегишлик болған амил дәл хитай һөкүмити, болупму хитай компартийәсидур. Чүнки дәл мушу ғайәт зор көләмдики террорлуққа қарши туруш һәрикити аллиқачан уйғур җәмийити үчүн мисли көрүлмигән балайи-апәтләрни пәйда қилип болди. Йәнә келип йәрлик әмәлдарлар вә компартийә рәһбәрликини иҗра қилғучи шәхсләр аллиқачан юқири дәриҗилик һөкүмәтләрдин берилгән бу һәқтики йолйоруқ вә имтиязлар бойичә бу һәрикәтни техиму чоңқурлаштуруш үчүн күч чиқириватиду. Шундақ болғаникән, улар өзлириниң мәнпәәти һәмдә хитай компартийәсиниң мәнпәәти үчүн җәзмән буни һәғдадиға йәткүзүп иҗра қилиду. Улар мушу арқилиқ техи барлиққа кәлмигән аталмиш җинайәтләрни бих тартиштин бурунла йоқ қиливетишкә мумкин болиду, дәп қарайду. Уларниң пикричә, мушундақ қилғандила партийә вә дөләтниң кәлгүсидики әминликигә хәвп болғучи барлиқ сәлбий амилларни йоқатқили болиду. Дәл мушу қарашниң йетәкчилики болғанлиқи үчүн һазир милйонларчә киши лагерларға қамилип болди. Бу лагерларниң мәқсити болса кишиләрни ‹тәрбийәләш' арқилиқ башқа хил типтики бир инсан қилип өзгәртиштур."

Майкил кларкниң пикричә, хитай һөкүмитиниң өткән он йиллиқ "уйғурларни идарә қилиш механизми" ға нәзәр салғанда буниң толиму пухта лайиһәләнгән қәдәм-басқучлар икәнликини байқаш қийин әмәс икән. Болупму 2013-йилидин 2020-йилиғичә болған йәттә йил мабәйнидә бу тәдбирләр юқиридин төвәнгә қарап иҗра болушқа башлиған. Җүмлидин 2013-2014-йиллири хитай һөкүмити бейҗиң тйәнәнмен мәйданидики машинилиқ һуҗум, кунмиң пойиз истансисидики пичақлиқ һуҗум вә 2014-йили апрелда ши җинпиңниң ‍үрүмчи зиярити ахирлишишиға йүз бәргән бомба һуҗумидин кейин ши җинпиң "террорлуққа қарши хәлқ уруши қозғаш" һәққидики чақириқни елан қилған. Буниң билән конкрет "террорчи" ларға қарши турушни әмәс, әксичә пүткүл уйғурларни нишан қилған һәрикәт башланған. Бир йиллиқ тәйярлиқтин кейин 2016-йили авғустта чен чуәнго бу райондики парткомниң секретарлиқиға тәйинләнгән һәмдә лагерлар қурулуши башланған. Шуниң билән бир вақитта хитай һөкүмити америка армийиси ирақ вә афғанистанда қолланған "малиманчилиққа қарши туруш тәдбирлири" ни үлгә қилған һалда "шинҗаңчә алаһидиликкә игә террорлуққа қарши күрәш" ни башлиған. Уруш мәзгилидә қоллинилидиған бу тәдбирләрниң иҗра болушиға әгишип, нәччә он милярд америка доллири мәбләғ селинған сақчилар қурулуши, лагер бәрпа қилиш, ян телефондин өйгичә болған барлиқ булуң-пучқақни қалдурмай системилашқан назарәт механизми бәрпа қилиш әмәлгә ашқан. Буларниң ярдимидә хитай һөкүмити тезла бир милйондин үч милйонғичә дәп қариливатқан уйғурни лагерға қамашни тамамлиған. Әмма бу җәрянда кишиләрни лагерға қамаштики өлчәмниң милләт айримиси вә "ишәнчлик болуш дәриҗиси" ни асас қилғанлиқиниң өзила буниңдики мәқсәдниң "садир болған җинайәт" ни чәкләш әмәс, бәлки "техи йүз бәрмигән вәқәләрниң алдини елиш" икәнликини рошән көрситип бәргән. Йәнә келип бу һал хитай компартийәси үчүн һечқачан йеңилиқ һесабланмайдикән.

"буларниң һәммиси хитай компартийәси өткән әсирниң 40-йиллири равурус синақтин өткүзгән усуллар болуп, 21-әсиргә кәлгәндә заманиви пән-техникиларниң ярдими билән йеңичә қияпәттә оттуриға чиқиватиду. юқири пән-техника болса хитай дөлитиниң бу хилдики ‹алдин һөкүм қилиш иқтидари' ға шараит һазирлап бериватиду. Бири, хитай һөкүмитиниң өзи үчүн чегра һесаблинидиған районларни өзиниң бир тәркибий қисми қилип қуруп чиқиши узун тарихқа игә бир һадисә. Тарихтики барлиқ һакимийәтләр мушуниңға күч сәрп қилип кәлгән. Йәнә бири болса хитай һөкүмити ‹11-сентәбир вәқәси' дин кейин уйғурларниң террорлуқ қилмишлири һәққидә, уларниң афғанистан, оттура асия җумһурийәтлири вә оттура шәрқтики радикал идийәләрни көпләп қобул қилиши һәққидә вәз ейтип келиватиду. Үчинчидин, хитай һөкүмитиниң сиртқа кеңийишидә бу район бәкму истратегийилик қиммәткә игә болғачқа уни үзүл-кесил өз иликидә тутуп туруш бәкму муһим. Шуңа хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши туруши һәққидә сөз болғанда җәзмән буни ички вә ташқи амиллар үстигә қоюп туруп муһакимә қилиш зөрүр. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн хитай һазир уйғурларниң ‹бөлгүнчилик' һәрикитини ‹уйғурларниң террорлуқ һәрикити' дәп шәрһләп, буни дөләт һалқиған тәһдит, дәп қараватиду."

Майкил кларк тәмин әткән лагерлар, сақчи системиси вә назарәт механизиминиң бир гәвдиләшкән сүрәтлик көрүнүши өткән алтә йил мабәйнидә уйғур дияридики кишиләрниң қандақларчә "ишәнчсиз" болуп бекитилишини җанлиқ намаян қилип бериду. Болупму назарәт механизми арқилиқ кишиләрни түргә айриш, "бурмиланған диний қараш" тики кишиләрни айрип чиқиш, "әсәбийликниң 48 хил ипадиси" гә ятидиған кишиләрни рәткә турғузуш дегәнләр арқилиқ бу кишиләрни қайта "тәрбийиләш", уларни "тоғра йолға башлаш" үчүн уларниң идийәсини өзгәртиш дегәнләрниң еһтияҗи үчүн уларни бир җайға топлап "коллектип тәрбийә" шәклидики "оқутуш" башланған. Буниң билән лагерларниң әмәлий еһтияҗни қандуралмайватқанлиқи ашкарилинип, лагерларниң сани шиддәт билән көпәйгән. Йәнә бир яқтин хитай һөкүмити "террорлуқ қилмишлирини қанун бойичә бир яқлиқ қилиш" тин сирт "диний әсәбийлик билән юқумланған" кишиләрни тәрбийиләш арқилиқ уларни "баяшат турмуш" қа йетәкләйдиғанлиқини җакарлиған. Худди хитай һөкүмитиниң 2020-йили сентәбирдә тарқитилған әмгәкчиләр һәққидики ақ ташлиқ китабтин йәр алған "узунға созулған әсәбийлик, террорлуқ вә бөлгүнчилик қилмишлири кишиләрни ахирәтни әла билиш, дөләт тили вә заманиви илим-пән билимлирини рәт қилишқа қутритип кәлгән. Буниң билән улар бәкла намратлишип кәткән. Шуңа бу хил қалақлиқни өзгәртиш лазим" дегән қурлар хитай һөкүмитиниң аталмиш "намратлиқни түгитиш" ни баһанә қилип, лагерларни йоллуқ көрситишигә дәстәк болған.

"уйғур кимлики мурәккәплишип кетиватқанда, йәнә келип ш у а р дики иҗтимаий вә иқтисадий тәрәққият әһвалида түрлүк мәсилиләр оттуриға чиқиватқанда хитай һөкүмитиниң ‹террорлуққа қарши туруш һәрикити' ниң характерини башқичә шәрһилиши һәммидин бәк диққәт қозғайду. Чүнки юқири пән-техника билән бирләшкән назарәт механизми һәққидә биз йетәрлик маддий испатқа игә. Улар мушу арқилиқ ‹ашқунлуқни түгитиш' дегән намда лагерларни кеңәйтиватиду. Йәнә бир яқтин хитай изчил оттура асия вә явро-асия мәркизидики башқа дөләтләрни өз қойниға тартиватиду. Бу дөләтләр билән болған дипломатийә алақисидә изчил ‹уйғурларниң террорлуқ һәрикити' муһим мәзмунлардин болуватиду. Мундақчә қилип ейтқанда хитай һөкүмити өзлириниң шинҗаңдики сиясий вә иқтисадий мәнпәитигә кепиллик қилишни йоллуқ қилип көрситиш үчүн уйғурларниң миллий кимликини һазир ‹террорлуқ тәһдити' дәп чүшәндүрүватиду. Хитайниң дөләт бихәтәрлики үчүн болса, бу кимликниң ипадилиниши лагерлар арқилиқ йоқитиливатиду."

Профессор майкилниң қаришичә, уйғурлар дияридики ғайәт зор системиға айланған "заманиви қуллар әмгики" шәклидики мәҗбурий әмгәк һадисиси хитай һөкүмитиниң "уйғурларға техника өгитип уларни баяшат турмуш кәчүрүш шараитиға игә қилимиз" дегән баянлириниң ялған икәнликини йәнә бир қетим намаян қилған. "тәрбийәләш" тин өткән миңлиған уйғурниң хитай хоҗайинлар башқурушидики завутларға әрзан әмгәк күчи болуп ишқа чүшүши билән уйғурларниң аилә, уйғур мәдәнийити, диний етиқад қатарлиқ уйғурға хас саһәләр билән болған барлиқ алақиси давамлиқ үзүкчилик һалитидә болуп кәлгән. Болупму хитай даирилириниң "балиларниң әсәбийликтин зәһәрлиниши бәк еғир. Уйғурлар балилирини мәктәпкә бәрмәйду. Буниң билән уларниң балилири дөләт тилини өгинәлмәй заманниң арқида қеливатиду" дегәндәк тәшвиқатлири маһийәттә аилиләрни җуда қилиштики муддианиң немә икәнликини, буниңдики ахирқи мәқсәдниң уйғур өсмүрлирини "заманға маслашқан" йеңи бир әвлад қилип чиқиш, шу арқилиқ "террорлуққа қарши туруш" тики нәччә он йилни көзлигән "кәлгүсидики террорлуқниң алдини елиш" һәрикити икәнликини намаян қилип беридикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт