Xitayning "Aldini élish" xaraktéridiki térrorluqqa qarshi kürishi

Muxbirimiz eziz
2020-12-08
Share
Xitayning Awstraliye döletlik uniwérsitétning proféssori maykil klark(Michael Clarke) ependi.
researchers.anu.edu.au

Uyghur diyaridiki zor tutqun nöwette xelq'ara üchün hemmige tonushluq hadisilerdin bolup qalghan bolsimu, xitay hökümitining Uyghur diyarida yamrawatqan hemde yuqiri pellige chiqiwatqan "Térrorluq" heqqidiki teshwiqatliri xelq'arada yenila tégishlik hésdashliqqa ériship kelmekte. Buning beziliri héchqandaq muddi'asiz otturigha chiqqan bolsa yene beziliri xitay bilen bolghan iqtisadiy alaqining "Éhtiyaji" üchün boluwatqanliqi melum. Emma proféssor maykil klarkning neziride xitay hökümitining nöwettiki Uyghurlarni basturushigha bahane boluwatqan "Térrorluqqa qarshi turush" hadisisi xitay hökümitining özlirini aqlash üchün toqup chiqqan saxta hékayisidin bashqa nerse emes. Bolupmu xitay hökümitining özliri élan qilghan resmiy höjjetler, xitay axbaratlirining melumatliri hemde xitay akadémi'iye saheside otturigha chiqqan türlük eserler bu nuqtini toluq körsitip béridu. Awstraliye döletlik uniwérsitétning proféssori maykil klarkning bu heqtiki tepsiliy mulahizisi uning stéfani kam bilen birlikte "Yer shari siyasiti merkizi" zhurnilida élan qilin'ghan esiride tepsili sherhilinidu.

Doktor maykil klarkning qarishiche, nöwette eng xeterlik boluwatqini xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" ni bahane qilip Uyghurlarni basturushi hemde ulargha ziyankeshlik qilishi emes. Eksiche xitay hökümiti sinaqtin ötküzgen mushu endizining nöwette "Ijtima'iy kontrolluq" üchün barghanséri keng da'irige yéyilishi we omumlishishidur. Bolupmu Uyghur aptonom rayonluq partkomning mu'awin sékrétari, "Lagérlarni layiheligüchilerning biri" dep qariliwatqan ju xeylunning "Aldini élish we kontrolluq tori berpa qilish xizmitide düshmenlerge qilchilikmu yochuq qaldurmasliq" dégen sözliri emeliyette Uyghurlarning birdinla "Düshmen" ge aylinip qalghanliqini ashkara jakarlighan. Bu nuqtidin qarighanda eyiblesh obékti xitay kompartiyisi bolup, hergizmu Uyghurlar emes.

Maykil klark mundaq deydu: "Shuning bilen birge biz eyiblewatqan hemde eyibleshke tégishlik bolghan amil del xitay hökümiti, bolupmu xitay kompartiyesidur. Chünki del mushu ghayet zor kölemdiki térrorluqqa qarshi turush herikiti alliqachan Uyghur jem'iyiti üchün misli körülmigen balayi-apetlerni peyda qilip boldi. Yene kélip yerlik emeldarlar we kompartiye rehberlikini ijra qilghuchi shexsler alliqachan yuqiri derijilik hökümetlerdin bérilgen bu heqtiki yolyoruq we imtiyazlar boyiche bu heriketni téximu chongqurlashturush üchün küch chiqiriwatidu. Shundaq bolghaniken, ular özlirining menpe'eti hemde xitay kompartiyesining menpe'eti üchün jezmen buni heghdadigha yetküzüp ijra qilidu. Ular mushu arqiliq téxi barliqqa kelmigen atalmish jinayetlerni bix tartishtin burunla yoq qiliwétishke mumkin bolidu, dep qaraydu. Ularning pikriche, mushundaq qilghandila partiye we döletning kelgüsidiki eminlikige xewp bolghuchi barliq selbiy amillarni yoqatqili bolidu. Del mushu qarashning yétekchiliki bolghanliqi üchün hazir milyonlarche kishi lagérlargha qamilip boldi. Bu lagérlarning meqsiti bolsa kishilerni 'terbiyelesh' arqiliq bashqa xil tiptiki bir insan qilip özgertishtur."

Maykil klarkning pikriche, xitay hökümitining ötken on yilliq "Uyghurlarni idare qilish méxanizmi" gha nezer salghanda buning tolimu puxta layihelen'gen qedem-basquchlar ikenlikini bayqash qiyin emes iken. Bolupmu 2013-yilidin 2020-yilighiche bolghan yette yil mabeynide bu tedbirler yuqiridin töwen'ge qarap ijra bolushqa bashlighan. Jümlidin 2013-2014-yilliri xitay hökümiti béyjing tyen'enmén meydanidiki mashiniliq hujum, kunming poyiz istansisidiki pichaqliq hujum we 2014-yili aprélda shi jinpingning ‍ürümchi ziyariti axirlishishigha yüz bergen bomba hujumidin kéyin shi jinping "Térrorluqqa qarshi xelq urushi qozghash" heqqidiki chaqiriqni élan qilghan. Buning bilen konkrét "Térrorchi" largha qarshi turushni emes, eksiche pütkül Uyghurlarni nishan qilghan heriket bashlan'ghan. Bir yilliq teyyarliqtin kéyin 2016-yili awghustta chén chu'en'go bu rayondiki partkomning sékrétarliqigha teyinlen'gen hemde lagérlar qurulushi bashlan'ghan. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümiti amérika armiyisi iraq we afghanistanda qollan'ghan "Malimanchiliqqa qarshi turush tedbirliri" ni ülge qilghan halda "Shinjangche alahidilikke ige térrorluqqa qarshi küresh" ni bashlighan. Urush mezgilide qollinilidighan bu tedbirlerning ijra bolushigha egiship, nechche on milyard amérika dolliri meblegh sélin'ghan saqchilar qurulushi, lagér berpa qilish, yan téléfondin öygiche bolghan barliq bulung-puchqaqni qaldurmay sistémilashqan nazaret méxanizmi berpa qilish emelge ashqan. Bularning yardimide xitay hökümiti tézla bir milyondin üch milyon'ghiche dep qariliwatqan Uyghurni lagérgha qamashni tamamlighan. Emma bu jeryanda kishilerni lagérgha qamashtiki ölchemning millet ayrimisi we "Ishenchlik bolush derijisi" ni asas qilghanliqining özila buningdiki meqsedning "Sadir bolghan jinayet" ni cheklesh emes, belki "Téxi yüz bermigen weqelerning aldini élish" ikenlikini roshen körsitip bergen. Yene kélip bu hal xitay kompartiyesi üchün héchqachan yéngiliq hésablanmaydiken.

"Bularning hemmisi xitay kompartiyesi ötken esirning 40-yilliri rawurus sinaqtin ötküzgen usullar bolup, 21-esirge kelgende zamaniwi pen-téxnikilarning yardimi bilen yéngiche qiyapette otturigha chiqiwatidu. Yuqiri pen-téxnika bolsa xitay dölitining bu xildiki 'aldin höküm qilish iqtidari' gha shara'it hazirlap bériwatidu. Biri, xitay hökümitining özi üchün chégra hésablinidighan rayonlarni özining bir terkibiy qismi qilip qurup chiqishi uzun tarixqa ige bir hadise. Tarixtiki barliq hakimiyetler mushuninggha küch serp qilip kelgen. Yene biri bolsa xitay hökümiti '11-séntebir weqesi' din kéyin Uyghurlarning térrorluq qilmishliri heqqide, ularning afghanistan, ottura asiya jumhuriyetliri we ottura sherqtiki radikal idiyelerni köplep qobul qilishi heqqide wez éytip kéliwatidu. Üchinchidin, xitay hökümitining sirtqa kéngiyishide bu rayon bekmu istratégiyilik qimmetke ige bolghachqa uni üzül-késil öz ilikide tutup turush bekmu muhim. Shunga xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turushi heqqide söz bolghanda jezmen buni ichki we tashqi amillar üstige qoyup turup muhakime qilish zörür. Del shundaq bolghanliqi üchün xitay hazir Uyghurlarning 'bölgünchilik' herikitini 'Uyghurlarning térrorluq herikiti' dep sherhlep, buni dölet halqighan tehdit, dep qarawatidu."

Maykil klark temin etken lagérlar, saqchi sistémisi we nazaret méxanizimining bir gewdileshken süretlik körünüshi ötken alte yil mabeynide Uyghur diyaridiki kishilerning qandaqlarche "Ishenchsiz" bolup békitilishini janliq namayan qilip béridu. Bolupmu nazaret méxanizmi arqiliq kishilerni türge ayrish, "Burmilan'ghan diniy qarash" tiki kishilerni ayrip chiqish, "Esebiylikning 48 xil ipadisi" ge yatidighan kishilerni retke turghuzush dégenler arqiliq bu kishilerni qayta "Terbiyilesh", ularni "Toghra yolgha bashlash" üchün ularning idiyesini özgertish dégenlerning éhtiyaji üchün ularni bir jaygha toplap "Kolléktip terbiye" sheklidiki "Oqutush" bashlan'ghan. Buning bilen lagérlarning emeliy éhtiyajni qanduralmaywatqanliqi ashkarilinip, lagérlarning sani shiddet bilen köpeygen. Yene bir yaqtin xitay hökümiti "Térrorluq qilmishlirini qanun boyiche bir yaqliq qilish" tin sirt "Diniy esebiylik bilen yuqumlan'ghan" kishilerni terbiyilesh arqiliq ularni "Bayashat turmush" qa yétekleydighanliqini jakarlighan. Xuddi xitay hökümitining 2020-yili séntebirde tarqitilghan emgekchiler heqqidiki aq tashliq kitabtin yer alghan "Uzun'gha sozulghan esebiylik, térrorluq we bölgünchilik qilmishliri kishilerni axiretni ela bilish, dölet tili we zamaniwi ilim-pen bilimlirini ret qilishqa qutritip kelgen. Buning bilen ular bekla namratliship ketken. Shunga bu xil qalaqliqni özgertish lazim" dégen qurlar xitay hökümitining atalmish "Namratliqni tügitish" ni bahane qilip, lagérlarni yolluq körsitishige destek bolghan.

"Uyghur kimliki murekkepliship kétiwatqanda, yene kélip sh u a r diki ijtima'iy we iqtisadiy tereqqiyat ehwalida türlük mesililer otturigha chiqiwatqanda xitay hökümitining 'térrorluqqa qarshi turush herikiti' ning xaraktérini bashqiche sherhilishi hemmidin bek diqqet qozghaydu. Chünki yuqiri pen-téxnika bilen birleshken nazaret méxanizmi heqqide biz yéterlik maddiy ispatqa ige. Ular mushu arqiliq 'ashqunluqni tügitish' dégen namda lagérlarni kéngeytiwatidu. Yene bir yaqtin xitay izchil ottura asiya we yawro-asiya merkizidiki bashqa döletlerni öz qoynigha tartiwatidu. Bu döletler bilen bolghan diplomatiye alaqiside izchil 'Uyghurlarning térrorluq herikiti' muhim mezmunlardin boluwatidu. Mundaqche qilip éytqanda xitay hökümiti özlirining shinjangdiki siyasiy we iqtisadiy menpe'itige képillik qilishni yolluq qilip körsitish üchün Uyghurlarning milliy kimlikini hazir 'térrorluq tehditi' dep chüshendürüwatidu. Xitayning dölet bixeterliki üchün bolsa, bu kimlikning ipadilinishi lagérlar arqiliq yoqitiliwatidu."

Proféssor maykilning qarishiche, Uyghurlar diyaridiki ghayet zor sistémigha aylan'ghan "Zamaniwi qullar emgiki" sheklidiki mejburiy emgek hadisisi xitay hökümitining "Uyghurlargha téxnika ögitip ularni bayashat turmush kechürüsh shara'itigha ige qilimiz" dégen bayanlirining yalghan ikenlikini yene bir qétim namayan qilghan. "Terbiyelesh" tin ötken minglighan Uyghurning xitay xojayinlar bashqurushidiki zawutlargha erzan emgek küchi bolup ishqa chüshüshi bilen Uyghurlarning a'ile, Uyghur medeniyiti, diniy étiqad qatarliq Uyghurgha xas saheler bilen bolghan barliq alaqisi dawamliq üzükchilik halitide bolup kelgen. Bolupmu xitay da'irilirining "Balilarning esebiyliktin zeherlinishi bek éghir. Uyghurlar balilirini mektepke bermeydu. Buning bilen ularning baliliri dölet tilini öginelmey zamanning arqida qéliwatidu" dégendek teshwiqatliri mahiyette a'ililerni juda qilishtiki muddi'aning néme ikenlikini, buningdiki axirqi meqsedning Uyghur ösmürlirini "Zaman'gha maslashqan" yéngi bir ewlad qilip chiqish, shu arqiliq "Térrorluqqa qarshi turush" tiki nechche on yilni közligen "Kelgüsidiki térrorluqning aldini élish" herikiti ikenlikini namayan qilip béridiken.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet