Паалийәтчиләр: "уйғур қачқунлириниң малайсиядики һәқлири унтулмисун!"

Мухбиримиз әзиз
2021-07-06
Share
Паалийәтчиләр: "малайсия уйғурлар үчүн" тәшкилати 5-июл күни шу җай вақти кәч саәт сәккиздә 2009-йилидики "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң хатирисигә беғишлап "уйғур қачқунлириниң малайсиядики һәқлири" темисида бир қетимлиқ тор муһакимиси уюштурди.
Social Media

Уйғур мусапирлириниң түрлүк йоллар арқилиқ шәрқий-җәнубий асия әллиригә, андин бу җайдин үчинчи бихәтәр дөләтләргә бериши өткән бирнәччә йилдин буян һәрқайси учур йоллиридин көпләп мәлум болған иди. Бу җәрянда бир қисим уйғурлар оңушлуқ һалда өз мәнзиллиригә берип, өзлириниң қачқунлуқ һаятини давам қилдурған болса, йәнә бир түркүм уйғурлар оттура йолдики дөләтләрдә қапсилип қелип йеңидин мәһбуслуқ һаятини өткүзүшкә мәҗбур болушқа башлиди. Әнә шу хилдики уйғурларниң бир қисми малайсияни даимлиқ өткүнчи нуқтилардин қилип кәлгән болуп, йеқинқи мәзгилләрдә уйғурлар мәсилисиниң һәрқайси дөләтләр дипломатийәсидики муһим мәзмунлардин болуп қелиши, җүмлидин малайсия билән хитай оттурисидики алақидә уйғурлар мәсилисиниң охшимиған дәриҗидә тәкитлиниши көп тәрәплимә соалларни пәйда қилди.

Малайсиядики мусулман тәшкилатлиридин "малайсия уйғурлар үчүн" тәшкилати 5-июл күни шу җай вақти кәч саәт сәккиздә 2009-йилидики "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң хатирисигә беғишлап "уйғур қачқунлириниң малайсиядики һәқлири" темисида бир қетимлиқ тор муһакимиси уюштурди.

Муһакимә йиғинида дуня уйғур қурултийи (д у қ) ниң рәиси долқун әйса ечилиш нутқи сөзлиди. У "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң алди-кәйнидики сиясий вәзийәт һәққидә қисқичә мәлумат бериш билән биргә, буниң хитай һөкүмити иҗра қиливатқан уйғурларни асмилатсийә қилиш вә миллий кәмситишни қанунлаштуруш урунушлириниң бурулуш нуқтиси икәнликини, әнә шу вәқәдин кейин бүгүнки күндә дуня көрүп туриватқан қирғинчилиққа дағдам йол ечилғанлиқини баян қилип "әнә шу вақиттин тартип шәрқий түркистан һәқиқи түрдә исми-җисмиға лайиқ үсти очуқ түрмигә айланди" дәп көрсәтти.

Долқун әйсаниң билдүрүшичә, әнә шу вәқәдин кейин уйғурларниң зор түркүмдә зиянкәшлик вә бастуруштин сақлиниш үмидидә үчинчи бихәтәр дөләткә қечиш һадисиси барлиққа кәлгән. Шуниң билән биргә уйғур қачқунларниң шәрқий-җәнубий асия әллиридики мурәккәп вә ечинишлиқ қисмәтлириниң пәрдиси ечилған. Әмма бу җәрянда йәрлик сақчи хадимлири қолға алған бир түркүм уйғурлар һәмдә мисирда қанунлуқ ‍оқуватқан уйғур оқуғучилар хитай һөкүмитиниң бесими түпәйлидин хитайға қайтуруп берилгән һәмдә из-дерәксиз ғайип болған. Хәлқара қанунларға хилап һалда хитайға қайтуруп берилгән бу ‍уйғурларниң бир қисмиға өлүм җазаси берилгәнлики, йәнә бәзилириниң болса еғир қамақ җазалириға һөкүм қилинғанлиқи кейинки вақитларда мәлум болған. Нөвәттә малайсияда тутуп туриливатқан уйғур қачқунлар һәмдә қоллиридики хитай паспортини йәңгүшләшкә илаҗисиз қеливатқан уйғур мусапирлар болса хитайға қайтурулуш һәмдә барғансери кеңийиватқан лагирларда илгирикиләрниң еғир қисмәтлирини баштин кәчүрүш хәвпигә дуч кәлмәктә икән.

"малайсия уйғурлар үчүн" тәшкилатиниң рәиси, бешидики уйғур допписи билән уйғурларғила охшап қалған зуһри юхйи әпәндиму бу һәқтики реаллиқниң һәқиқәтәнму адәмни чөчүтәрлик дәриҗидә мәвҗут болуватқанлиқини, болупму һазир сақчиларниң контроллуқида туриватқан уйғур қачқунлардин бир қисим аяллар вә балиларниң бәкму еғир күнләрдә қеливатқанлиқини сөзләп өтти.

Бу қетимқи муһакимә йиғиниға иштирак қилған уйғур паалийәтчиләрдин рәһимә мәһмут бу һәқтики бәзи илгириләшләргә алаһидә тәшәккүр билдүрди. Болупму көплигән мусулман әллири уйғурлар мәсилисидә хитай һөкүмитиниң райиға беқип иш көрүватқанда малайсияниң бу һәқтики кәскин ипадисиниң тәқдирләшкә әрзийдиғанлиқини тәкитлиди. У йеқинда чақирилған "уйғур сот коллегийәси" ниң паалийәтлиридин қисқичә мәлумат бериш билән биргә шу соттики пакитлар асасида уйғур қачқунлар дуч келиватқан еғир паҗиәләрни һәр саһәгә бәкму яхши аңлатқанлиқини, илгири башқилар аңлисиму гуман билән қарайдиған әһвалларни һазир техиму көп саһәниң толуқ чүшәнгәнликини, шуңа мүмкин болса малайсиядиму ашу хилдики сот паалийити уюштуруп, хитай һөкүмитиниң җинайәтлирини ашкар паш қилиш, шу арқилиқ уйғур қачқунларниң әһвалиға мәнпәәтлик бәзи шараитларни яритишни, шуниң билән биргә малайсия парламентиниму "хитай мәсилиси һәққидики парламентлар иттипақи" ға қатнаштурушқа тиришип көрүшни тәвсийә қилди.

Канададики андра дик вә гари дик әр-аялму бу қетимқи йиғинға иштирак қилди. 2008-Йилидин 2018-йилиғичә үрүмчи вә турпан қатарлиқ җайларда хизмәт қилиған бу әр-аял 2009-йили 5-июл күниниң алди-кәйнидә өзлириниң үрүмчидә көргәнлирини, тоқунушниң қандақ әвҗ алғанлиқини, хитай армийә вә сақчилириниң уйғурларни қандақ бастурғанлиқини, уйғур дияридики контроллуқ вә бастурушниң шу вәқәләрдин кейин қандақ қилип йилсери юқури пәллигә чиқишқа башлиғанлиқини, бу җәрянда һазирқи ирқий қирғинчилиқниң бир мукәммәл системилиқ һәркәт шәклини алғанлиқини, уйғурларниң кочилардин тәдриҗи һалда көздин йүтүшкә башлиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң уйғурларни "терорлуқ вә диний әсәбийлик" кә қандақ қилип бағлап чиққанлиқини қисқа вә ихчам қилип баян қилиш арқилиқ "уйғурлар һазир ирқий қирғинчилиққа дуч келиватиду. Қирғинчилиқтин далдилинишқа мәҗбур болған уйғур қачқунларниң хитайға қайтурулуп давамлиқ зиянкәшликкә учришиға қарап турсақ әмди буни ақлашқа һечқандақ баһанә тепилмайду," деди.

Дуня ‍уйғур қурултийиниң хадими зумрәтай әркинму арқидинла сөз елип, өзиниң дәл "5-июл қирғинчилиқи" йүз бәргәндә үрүмчигә туғқан йоқлашқа барғанлиқини, шу вақитларда көргәнлириниң дәл башқилар тәсвирлигәндәк һәммила җайни ақ терорлуқ қаплиған бир мәзгил болғанлиқини сөзләп өтти. Арқидинла күтүлмигән сәвәбтин бу қетимқи йиғинға қатнишалмай қалған өмәр қанатниң язма баянатини оқуп өтти. язма баянатта өмәр қанат "5-июл қирғинчилиқи" йүз беришниң алди-кәйнидики әһваллардин мәлумат берип "уйғурлар он нәччә йилдин бери барғансери еғирлаватқан зулумға вә бастурушқа дуч келиватиду. Бундақ әһвалда уйғур қачқунларни хитайға өткүзүп беришниң өзи уларни өлүмгә иттиргәнликкә баравәр. Шуңа малайсия һөкүмити бу җайлардики уйғур қачқунларға әң әқәллий ярдәмләрдә болуш мәҗбурийитини, уларни қоғдаш вә зөрүр болған ярдәмләрдә болушни унтумаслиқи лазим" дәп көрсәткән иди.

Малайсия ислам тәшкилатлири мәслиһәт кеңишиниң рәиси, шәйх чикгу әзми ‍абдулһәмидму малайсиядики диний саһәгә вакалитән сөз қилди. У нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиқ вә башқа реаллиқниң характерини етирап қилиш һәмдә уларни ашкара сөзләшниң муһимлиқини, шу арқилиқ қачқунларни қоғдаш һәққидики хәлқаралиқ келишимләргә имза қойған малайсия һөкүмитигә малайсиядики уйғур қачқунлириниң әң әқәллий һәқлирини әслитиш мумкинликини сөзләп өтти. Профессор рафидах мухтар ханим болса өзиниң бир аял һәмдә ана болуш сүпити билән нөвәттә уйғур ханим-қизлириниң бешиға келиватқан еғир күлпәтләр вә хорлуқлардин азапланғанлиқини, шуңа илим саһәсиниң бу мәсилини малайсия һөкүмитигә әскәртиш арқилиқ малайсиядики һәмдә башқа җайлардики уйғур қачқунларға инсаний қоғдиниш шараити яритип беришкә түрткә болушни тәклип қилди.

Австралийә шәрқий түркистан җәмийитиниң рәиси нурмуһәммәд миҗит өзиниң шәхсий кәчүрмишлиригә бирләштүргән һалда шунчә көп мусулманлар аммиси қачқунлар сүпитидә бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т)ниң һемайисигә вә қоғдишиға еришиватқанда бу йолниң малайсиядики уйғур қачқунлар үчүн бәкму мүшкүлгә чүшидиғанлиқини, дәл мушу сәвәбтин уйғур қачқунларниң малайсияда һелиһәм зор қийинчилиқларға ду келиватқанлиқини, буниң үчүн малайсия һөкүмити өзиниң исламий мәҗбуриййитини техиму зор дәриҗидә җари қилдуруши лазимлиқини көрсәтти. Йиғинда канададики "уйғурларниң һәқлирини һемайә қилиш тәшкилати" ниң иҗраийә директори мәмәт тохтиму малайсиядики уйғур қачқунлириға ярдәм бериш мәсилииси тоғрисида муһим сөзләрни қилди. У өткән 70 йилда уйғурлар баштин кәчүргән зор көләмлик көчүш һадисилирини әсләп өтүш арқилиқ малайсия һөкүмитиниң көчмәнләр, қачқунлар вә қанунсиз чеградин өткүчиләрниң һәммисини бир таяқта һәйдәп кәлгәнликини, шуңа б д т мусапирлар мәһкимиси арқилиқ малайсия һөкүмитигә бәзи қаидиләрни өзгәртип иҗра қилиш тоғрисида бесим қилишни алаһидә тәкитлиди. Шуниң билән биргә ислам дини тарихидики бәзи типик мисалларни әслитиш арқилиқ ислам дини асасидики малайсияниң ислам динидики қериндашлиқ вә һәмдәмлик әнәнисигә бинаән уйғур қачқунларға ярдәмдә болуш мәҗбурийитиниң барлиқини әскәртти.

Малайсиядики диний саһәләрдин җамалидин шәмсидин, муһәммәд фалсал әзиз, әһмәд фәһми қатарлиқ көпкә тонушлуқ җамаәт әрбаблири, шуниңдәк башқа динлардики бир қисим вәкилләрму малайсиядики уйғур қачқунларниң әһвали һәққидә өзлиригә мәлумлуқ паҗиәләрни көпчилик билән һәмбәһирләп, малайсия һөкүмитиниң бу мәсилидә һазирқи қачқунлар сияситини өзгәртиши һәмдә уйғурларға техиму яхши қоғдиниш шараити яритип бериши тоғрисидики тәклиплирини оттуриға қойди. Йиғин тәшкиллигүчиләр бу қетимқи йиғинда оттуриға чүшкән пикирләрни малайсия һөкүмәт тармақлириға йоллап беридиған болуп, буниң өз нөвитидә қисмән болсиму иҗабий илгириләшләргә түрткә болуши үмит қилинмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт