Профессор йоһан елверског: “уйғурлар мустәқил болғанда, чәт әлләрдики уларға аит мираслар өз вәтинигә қайтиду!”

Мухбиримиз гүлчеһрә
2022.10.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
germaniye-uyghur-muzey-korgezme-1.jpg Берлиндики хумболд мунбиридә ечилған 3 чоң музей залиға қоюлған уйғурларға аит қиммәтлик хәзиниләр. 2022-Йили өктәбир.
Ablet Semet teminligen

Мухбир: һөрмәтлик профессор йоһан елверског, зияритимизни қобул қилғиниңизға көп рәһмәт. Сиз уйғурларниң тарихи вә улар тарихта етиқад қилған динлар һәққидә узун йиллардин буян тәтқиқат елип барған америкалиқ бир мутәхәссис. Сизчә, берлиндики хумболдт мунбириниң тәтқиқатиңизда қандақ роли бар?

Профессор йоһан: мән уйғурларни тәтқиқ қиливатқан бир америкалиқ тәтқиқатчи болуш сүпитим билән, хомболдт мунбири билән мәлум илмий бағлинишим бар. Мән 25 йилдин буян уйғурларни тәтқиқ қиливатимән. Мениң биринчи әсиримму уйғурларниң буддизим тарихи һәққидә йезилған иди. Йеқинқи мәзгилләрдә у җайда (уйғур диярида) йүз бериватқан ечинишлиқ вәзийәт сәвәблик мән уйғурларниң буддизм тарихини омумий җәһәттин чүшәндүридиған бир китаб йезишқа кириштим. Берлиндики хумболдт мунбиридә қоюлған материяллар бу җәһәттә алаһидә қиммәтлик болғачқа, мән берлиндики америка илмий тәтқиқатчилар фондиниң қоллиши билән, хомблодт мунбиридә турпан експидийәсигә даир тарихий материяллар вә қол язмилар үстидә издәндим. У йәрдә уйғур буддизм мәдәнийитигә даир катогорийәләргә айрилған вә архплаштурулған наһайити мол һәм қиммәтлик материяллар сақланған.

Профессор йоһан елверског(Johan Elverskog) әпәнди лексийә бәрмәктә. 2019-Йили май.
Профессор йоһан елверског(Johan Elverskog) әпәнди лексийә бәрмәктә. 2019-Йили май.
RubinMuseum

Мухбир: берлинда сақлиниватқан уйғурларға аит қиммәтлик асарә-әтиқиләрниң илмий қиммитигә қандақ баһа берисиз? бу қетим хомболдт мунбиридики музийида қоюлған уйғурларға аит материяллар қандақ хаслиққа игә?

Профессор йоһан: берлинни уйғурларға аит сан җәһәттин әң көп, түр җәһәттә әң мол болған материялларға игә җай дейишкә болиду. Хумболдт музейидики көргәзмидә бу гүзәл боюмлар интайин җәлп қиларлиқ һалда орунлаштурулған, шундақла мәхсус чоң екран арқилиқ зиярәтчиләрни уйғурларниң тарихта яратқан қиммәтлик мәдәнийәт боюмлири вә уларниң тарихи һәққидә интайин кәң даирилик муһим мәлуматлар билән тәмин етиду

Мухбир: сизнәқ мәйдан тәтқиқат зиярити үчүн уйғур елға барғанму?

Профессор йоһан: үч қетим барған идим, ахириқи қетимлиқ зияритим 2016-йили болған иди.

Мухбир: уйғурлар вә уларниң тарихиға қизиқиватқан тәтқиқатчилар йеқинқи йиллардин буян алаһидә көпәймәктә. Сизниңчә, буниңда уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқниң хәлқара җамаәткә барғанчә тонулишиниң мәлум роли болдиму?

Профессор йоһан: әлвәттә, хәвәр оқуйдиған һәр қандақ кишиниң хитай коммунист һөкүмитиниң уйғур районида елип бериватқан қирғинчилиқ сияситидин аздур-күптур хәвири бар. Бу еғир вәзийәтниң хәлқарада барғанчә тонулишиға әгишип, уйғурларға болған қизиқишму тәңла юқурилап барди, дәп қараймән. Кишиләрниң уйғурлар вә уларниң тарихиға аит учур һәм материялларға болған еһтияҗиму ешип бармақта. Шу сәвәбтин мәнму уйғурларни тонутушни чоңқурлаштуруш, уларниң исламдин бурун етиқад қилған динлири һәм униңға бағлиқ болған мол мәдәнийитини тонуштуруш мәқситидә бу йеңи китабимға тутуш қилған идим.

Мухбир: хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзиватқан кәң көләмлик бастуруш сиясити нәтиҗисидә, уйғур дияридики ялғуз уйғурларғила әмәс, бәлки пүтүн инсанийәт мәдәнийитини бейитқан тарихий асарә-әтиқиләрниң йоқотиливатқанлиқидин әндишә қиламсиз?

Профессор йоһан: ши җинпиңниң йеңи сиясити бойичә, хитайдики һәммә милләт чоқум хитай болуши керәк, ялғуз уйғурларла әмәс, йәнә тибәт, моңғуллар вә башқа аз санлиқ милләтләрниң һәммиси бу сиясәтниң тәсиригә учримақта. Әлвәттә, бу явуз сиясәтниң уйғурларға елип келиватқан йоқутуши әң еғир болмақта. Йәни мән биринчи болуп әң авал бу хил йоқутушқа учраватқан бу инсанлар үчүн һәммидин бәкрәк әндишә қилимән. Бу сиясәт нәтиҗисидә уларниң мәдинийити, тарихиға аит барлиқ нәрсиләр бузғунчилиққа учримақта. Шуңиму берлиндики хумболдт мунбиридә сақлиниватқан уйғурларға аит бу боюмлар интайин қиммәтлик. Улар тарихниң пакитлири, улар һәргизму йоқутиветилмәйду.

Мухбир: билишимизчә мушуниңға охшаш уйғурларүға тәвә нурғун асарә әтиқиләр дуняниш башқа җайлиридиму сақлинип кәлмәктә. Уларни тәтқиқ қилиш қандақ әһмийәткә игә?

Профессор йоһан: улар дуняниң тарихи вә инсанийәт мәдәнийитиниң бир қисми болмиш гүзәл вә қиммәтлик асарә-әтқиқиләрдур. Улар йоқитилмаслиқи, әксичә алаһидә қоғдилиши һәм яхши сақлишини керәк. Буниңға охшаш уйғурларға даир нурғун боюмлар бар, булар ялғуз берлиндила әмәс, бәлки йәнә лондон, париж русийә, японийәдиму бар. Бу дөләтләрдә илгири уйғур райониға барған експедитсийәчиләр тәрипидин йиғип келингән аз болмиған тарихий ядикарлиқлар вә материяллар сақланмақта, әмма селиштурғанда берлинда сақлиниватқан уйғурларға аит материяллар көләм җәһәттә әң көп һәмдә интайин муһим тәтқиқат қиммитигә игә.

Мухбир: өзиңиз билгәндәк, хитай коммунист һөкүмити археологийәни өз ичигә алған барлиқ илимләрни хитайниң сиясий тәшвиқати үчүн хизмәт қилдурушқа урунуп кәлмәктә. Улар уйғур тарихидики буддизим етиқади вә буддизм мәдинийитигә тәвә боюмларниму хитайға мәнсуп, булар хитай буддизим мираслириниң бир қисми, дәп тәшвиқ қилмақта. Сизниң тәтқиқатлириңизниң нәтиҗилири бу һәқтә нимә дәйду?

Профессор йоһан: уйғурлар будда диниға етиқад қилған қәдимки дәврләрдә у җайда уйғурлардин башқа йәнә саклар, тухрилар, таңғутлар дегәндәк нурғун милләтләр яшиған, дунхуаңниң әтрапида мәлум санда хитайларму бар иди. Уйғурларниң буддизм тарихи һәқиқәтәнму алаһидә қизиқарлиқ. Уйғурларниң буддизим мәдәнийитигә қарайдиған болсақ, у пәқәт йәккә бирла милләтниң мәдәнийәт алаһидиликлири билән чәкләнмәйду. Уйғурларниң буддизм мәдәнийити башқа нурғун хәлқләрниң түрлүк мәдинийәтлириниң юғурулмисидур. Шуңиму уйғур муддизим тарихини тәтқиқ қилиш интайин қизиқарлиқ. Йиғинчақлиғанда, у хитайға әмәс, алди билән уйғурларға тәвәдур.

Мухбир: уйғурларниң узақ йиллиқ буддизим тарихи вә мәдәнийитиниң дәлиллири болған бу асарә-әтқиқиләрни сақлап қелиш, бүгүнки күндә қандақ риқабәтләргә дуч келиватиду?

Профессор йоһан: буниңға бирнемә демәк тәс, бәзи һәйкәлләр вә асарә-әтқиқиләр, әлвәттә қәдимий орунларни сақлап қелиштики вастиниң бири һесаблиниду. Б д т пән-мәдәнийәт-маарип тәшкилатиниң ғәйрий маддий мәдәнийәт мираслири тизимиға киргүзүзүш әлвәттә буниң қисми. Буддизм миң өйлири бу хил усулда тизимға елинған, лекин хитай буларни өзигә тәвә дәп бурмилап көрситиватиду. Һалбуки, бу изаһлаш тарихий риаллиққа мас кәлмәйду. 2016-Йилидин башлап хитайниң ‛бир бәлбағ бир йол‚ пилани бойичә, хитайда нурғун заманивий музейлар қурулди. Һалбуки, булар пүтүнләй хитайниң сясий тәшвиқати үчүн хизмәт қилмақта. Әмәлийәттә тарихта бу мирасларниң хитай билән мунасивити йоқ, улар хитайға әмәс, бәлки уйғурларға тәвәдур.

Мухбир: ши җинпиң уйғурларниң тарихиға аит китаб вә барлиқ қиммәтлик тарихй мирасларни йоқитишни давам қиливатиду. Шуниң билән бир вақитта, хитай һөкүмити уйғурларниң вә уйғур дияриниң тарихини бурмилап көрситишкә урунмақта. Сизчә, хитай дуняни алдаштәк бундақ рәзил мәқситигә йетәләмду?

Профессор йоһан: хитайниң сиртида маңа охшаш нурғунлиған мутәхәссисләр, мәйли берлинда болсун яки русийә қатарлиқ җайларда болсун, йиллардин буян өзлириниң уйғурлар һәқидики тәтқиқатлири арқилиқ, хитайға җаваб бәрмәктә. Шундақла хитай һөкүмитиниң тарихни бурмилишиға йол қоймай кәлмәктә.

Мухбир: берлинда сақлиниватқан башқа дөләтләр яки милләтләргә аит нурғун асарә-әтқиқиларниң әсли юртиға қайтурулуши керәклики тоғрулуқ бәзи талаш-тартишларниң мәвҗутлиқи мәлум. Сизниңчә, уйғурларға аит болған бу мирасларниңму кәлгүсидә уйғур дияриға қайтурулуш еһтимали барму?

Профессор йоһан: билишимчә, хитай һөкүмити өзиниң чәт әлләрдики бир қисим тарихий мираслирини қайтуруп кетишкә урунуп кәлди, әмма һазирчә берлиндики уйғурларға аит мирасларни соримиди. Әгәр берлин бу боюмларни әсли игилиригә қайтурушни ойлиған тәқдирдә, мениңчә, уларни һазирқидәк бир вәзийәттә қайтуруш мувапиқ әмәс. Кәлгүсидә уйғурлар мустәқил болғинида, уларға аит бу мираслар өз игилиригә қайтурулиду, дәп ойлаймән.

Биз йоқурда сөһбәттә болған профессор йоһан елверског әпәнди уйғурлар, тибәтләр вә моңғулларни өз ичигә алған милләтләрниң тарихи, шундақла уларниң әҗдатлири тарихта етиқад қилған қәдимки динлар һәққидә тәтқиқат билән шоғуллинидиған америкалиқ мутәхәссистур. Униң “будданиң изи: буддизм асиясиниң муһит тарихи”, “уйғурларниң қисқичә тарихи”, “уйғур будда дини тарихи”, “раһиблар мусулманлар билән көрүшкәндә” қатарлиқ китаплири нәшир қилинған. У дин тарихи саһәсидә ялғуз америкадила әмәс, бәлки хәлқарадиму зор тәсиргә игә мутәхәссисләрниң биридур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.