"Sherqiy türkistan nopus jughrapiyesi" : Uyghur nopus tetqiqatidiki muhim matériyal

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-08-12
Share
nopush-jughrapiyesi.jpg "Sherqiy türkistan nopus jughrapiyesi" namliq kitabning muqawisi.
RFA/Erkin Tarim

Xitay Uyghur tilidiki ma'aripni cheklep, milliy edebiyatning tereqqiyatini tosuwatqan, Uyghur tilida neshriyatchiliqqa cheklime qoyuwatqan bügünki künde Uyghur tilida yézilghan kitablar türkiyede arqa-arqidin neshr qilinmaqta. Yéqinda hazir awstraliyede turuwatqan Uyghur ziyaliysi bilal nizam yazghan "Sherqiy türkistan nopus jughrapiyesi" namliq kitab neshrdin chiqti.

Bilal nizam yazghan mezkur kitab kirish söz, muqeddime we 7 babtin terkib tapqan bolup, u nopus jughrapiyesi nuqtisidin 1949-yilidin kéyinki "Sherqiy türkistan nopusining" tereqqiyati, nopus qurulmisi we nopusning jughrapiyelik tarqilishi heqqide deslepki analiz élip baridu. Birinchi babta sherqiy türkistanning, yeni Uyghur diyarining jughrapiyilik alahidiliki, mezkur zéminning yer shekli, kilimati, tagh-deryaliri, asasliq yer asti bayliqliri, memuriy rayonlargha bölünüshi we milletler qurulmisi qatarliqlar qisqiche tonushturulidu. Ikkinchi babta 1949-yilidin kéyinki sherqiy türkistan nopusining köpiyish jeryani tonushturulup, nopusning tebi'iy we méxanikiliq köpiyishi jeryani we nopusning köpiyish alahidiliki üstide muhakime yürgüzülidu. Üchinchi babta Uyghurlarning nopusi merkezlik halda muhakime qilin'ghan bolup, Uyghur nopusining Uyghur diyari omumiy nopusidiki orni, bashqa milletler bilen sélishturup bayan qilinidu. Tötinchi babta sherqiy türkistanning nopus qurulmisi bayan qilin'ghan bolup, nuqtiliq halda Uyghurlar nopusining sheher we yéza qurulmisi, igilik qurulmisi, kesip qurulmisi, medeniyet qurulmisi, yash qurulmisi we er-ayal qurulmisi qatarliqlar bashqa milletler bilen sélishturulup analiz qilinidu. Beshinchi babta sherqiy türkistan nopusining jughrapiyilik tarqilishi bayan qilinip, mezkur rayonda yashawatqan asasliq millet nopusining wilayet we sheherler boyiche tarqilish ehwali tonushturulidu. Altinchi babta xitay tetqiqatchilirining tetqiqat netijilirige asasen sherqiy türkistandiki xitaylarning köchmen tarixi qisqiche bayan qilinidu. Yettinchi babta sherqiy türkistandiki nopusning köpiyishige egiship kündin-kün'ge nacharliship kétiwatqanliqi we buzghunchiliqqa uchrawatqan tebi'iy muhit mesilisi bayan qilinidu.

Biz kitab toghrisida melumat igilesh üchün kitabning aptorigha téléfon qilghan bolsaqmu, awazliq jawab bérishni xalimidi. Aptor kitabning béshida mezkur kitabni "Jaza lagérliri" da turuwatqan milyonlarche Uyghurlargha béghishlaydighanliqini tekitlep mundaq dep yazidu: "Bu kitab sherqiy türkistandiki kommunist xitayning yighiwélish lagérlirida hayatidin ayrilghan, iz-déreksiz yoqap kétiwatqan we lagérlarda azab chékiwatqan milyonlighan Uyghurlargha, qérindashliri we uruq-tughqanliridin ayrilip ularning iz-dérikini qilalmasliq sewebidin rohiy jehettin azab chékiwatqan barliq Uyghurlargha shuningdek yighiwélish lagérliridiki Uyghurlarni erkinlikke érishtürüsh üchün kéchini kündüzige ulap, harmay-talmay küresh qiliwatqan dunyadiki barliq kishilerge béghishlandi."

Uyghur ziyaliysi bilal nizam yazghan "Sherqiy türkistan nopus jughrapiyesi" namliq kitab 229 bettin terkib tapqan bolup, aptorning éytishiche mezkur kitab sherqiy türkistanning tarixi, jughrapiyesi we jem'iyitini tetqiq qilghuchilar üchün zor ilmiy qimmetke ige iken. Uyghur tetqiqat instituti bash katipi jem'iyetshunas adil eruyghur ependi kitabni yézishta paydilinilghan matériyallar toghrisida melumat berdi.

Adil eruyghur ependi sherqiy türkistanning nopus qurulmisi, nopusning köpiyishi qatarliqlarni tetqiq qilish üchün kitabning yip uchi bolushtek ilmiy qimmetke ige ikenlikini otturigha qoydi.

Mezkur kitabni enqerediki Uyghur tetqiqat instituti neshr qildurghan bolup, teklimakan Uyghur neshriyati tarqatmaqta. Mezkur institut qurulghan kündin bügün'giche ilmiy muhakime yighini chaqirish, maqalilerni terjime qilish, yashlarni terbiyilesh we neshriyat xizmetlirige alahide köngül bölüp kelmekte. Mezkur institutning mudiri doktor erkin ekrem ependi bu xil eserlerni neshr qildurushning ehmiyiti toghrisida toxtaldi.

Enqerediki Uyghur instituti 2018-yili 4-ayda qurulghan bolup, bügün'giche bolghan qisqighine waqit ichide ruqiye turdush xanim yazghan "Étnik, ülüsh, kimlik we uluschiliq" namliq kitabni, "Qutadghu bilik" namliq kitabni neshr qildurghandin sirt yene marya sklodowska yazghan "Uchar institut" namliq kitabnimu Uyghurchigha terjime qildurup neshr qildurdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet