Doktor fatih balchi: "Qeyseridiki Uyghurlar öz örp-adetlirini nahayiti yaxshi saqlap qalghan"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-08-09
Share
Doktor fatih balchi: Qeyseri uniwérsitéti xelq edebiyati kespining oqutquchisi doktor fatih balchi ependi yazghan "Köchüsh we folklor" namliq kitabning muqawisi
Photo: RFA

Qeyseri uniwérsitéti xelq edebiyati kespining oqutquchisi doktor fatih balchi ependi yazghan "Köchüsh we folklor" namliq kitab yéqinda neshir qilindi. Mezkur kitabta  wetinidin ayrilip afghanistan arqiliq 1965-yili türkiyening qeyseri shehirige kélip olturaqlashqan Uyghurlarning örp-adetliri bayan qilin'ghan. Mezkur  kitab chanaqqel'ediki paradigma akadémiyesi neshriyati teripidin neshr qilin'ghan. Folklorshunas doktor fatih balchi teripidin neshrge teyyarlan'ghan bu kitab 135 bet bolup, kitab munderije, kirish söz, köchüsh bilen folklorning munasiwiti, sherqiy türkistanning yéqinqi zaman tarixi, ana yurttin türkiyege köchüsh, qeyseridiki Uyghurlarning jinaza, xetne qilish, toy-tökün, héyt-ayem, kéyim-kéchek, yémek-ichmek we seyle adetliri süretler bilen bayan qilin'ghan. Doktor fatih balchi ependi qeyseridiki Uyghurlarning örp-adetlirini tetqiq qilish netijiside bu Uyghurlarning öz örp-adetlirini yaxshi saqlap qalghanliqini otturigha qoyghan.

Biz "Köchüsh we folklor" namliq bu kitab heqqide téximu tepsiliy melumat igilesh üchün kitabni neshrge teyyarlighan doktor fatih balchi ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. 

U mundaq dédi: "Men bu kitabta 1965-yilida sherqiy türkistandin qeyserige kélip olturaqliship qalghan Uyghurlarning öz örp-adetlirini nahayiti yaxshi saqlap qalghanliqini we bügün'giche dawamlashturuwatqanliqini otturigha qoydum. Uyghur medeniyitining köp qismi türkiyediki türklerningkige oxshap ketkechke yoq bolup ketken. Uyghurlarning örp-adetliri we diniy qa'ide yosunlirida shundaqla héyit-ayem hem her xil murasimlirida qedimqi dinlar bilen munasiwetlik qedimiy örp-adetlerning izlirini körgili bolidu. Bu adetler sherqiy türkistanda dawam qiliwatamdu-yoq? buni tetqiq qilishqa erziydu." 

U Uyghurlar türkiyege kelgendin kéyin özgirip ketken bezi  örp-adetliri heqqide toxtilip mundaq dédi : "Qeyseridiki Uyghurlar qizning öyige elchilikke bérish murasimida türk qehwesi ichish aditini qobul qiliptu. Sherqiy türkistanda 'meslihet chéyi' dep atilidighan bir adet bar iken. Yene birsi ayallar yenggigende qoyning térisini tughutluq ayalgha yögeydighan adet bar ikenduq. Emma türkiyege kelgendin kéyin bu adet yoq bolup kétiptu". 

U chet eldiki, bolupmu qeyseridiki Uyghurlarning Uyghur medeniyitini, örp-adetlirini qoghdashqa alahide ehmiyet bergenlikini, chünki til we medeniyetning musteqilliqning simwoli ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Uyghurlar uzun yillardin buyan élip bériwatqan musteqilliq kürishide örp-adetlirige bek ehmiyet bérip keptu. Buni qoghdap qélishni özlirining milliy mewjudiyitining bir qismi dep qarap keptu  men kitabni yézish jeryanida Uyghurlarning barliq murasimlirigha, diniy we milliy bayramlirigha qatnashtim, ular bu adetlirini izchil saqlap keptu. Bularni yash-ösmürlerge ögitiwétiptu. Bu nahayiti muhim, Uyghurlar musteqilliqini qolgha keltürüsh üchün milliy kimliklirige alahide ehmiyet bérishi kérek dep oylaymen. Men bu kitabni yézish jeryanida Uyghurlarning buninggha alahide ehmiyet bériwatqanliqini kördüm." 

11 Yash waqtida qeyserige kélip jaylashqan hamutxan göktürk ependi "Köchüsh we folklor" namliq kitabni oqughanliqini,  qeyseridiki Uyghurlarning kelgen bu yerge kelgen künidin tartip milliy kimlikini qoghdap qélishqa alahide ehmiyet bergenlikini bayan qildi. 

Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat merkizining oqutquchisi, proféssor alimjan inayet ependi doktor fatih balchi yazghan kitabning türkiyede bu nam bilen neshr qilin'ghan tunji eser ikenlikini, bu eserde qeyseridiki Uyghurlarning tili, örp-adetlirining bayan qilin'ghanliqini, ilgirimu qeyseridiki Uyghurlar heqqide tetqiqatlarning élip bérilghanliqini bayan qildi. 

Proféssor alimjan inayet ependi bügünki künde qeyseridiki Uyghurlarning ilmiy sahediki tetqiqatchilarni qiziqturuwatqanliqini tekitlep ötti. 

Qeyseride 1965-yili afghanistan arqiliq köchüp kélip olturaqlashqan Uyghurlar bilen 2014-yilidin kéyin sherqiy-jenubiy asiya döletliri arqiliq kélip olturaqlashqan Uyghurlar bolup, hazir jem'iy 2000 etrapida Uyghur yashimaqta.

 

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet