Хитайниң оттура шәрқ дөләтлиридики уйғурларға паспорт йеңилап беришни рәт қилиши уларни йеңи панаһлиқ йоли издәшкә мәҗбурлиған

Мухбиримиз әркин
2020-02-11
Share
seudi-uyghur-pasport.jpg Мәлум бир уйғур вақти өтүп кәткән хитай паспорти билән хитай әлчиханисидин берилгән саяһәт кинишкисини тутуп турған көрүнүш. 2019-Йили 2-өктәбир, сәуди.
AFP

Хитайниң 2016-‏2017-йиллиридин башлап сәуди әрәбистан, мисир, әрәб бирләшмә хәлипилики қатарлиқ оттура шәрқ дөләтлиридики уйғурларға паспорт йеңилап беришни тохтитиш, бу дөләтләрдики уйғур оқуғучи вә тиҗарәтчилириниң тиҗарәт вә оқушини ташлап, йеңи бир бихәтәр панаһлиқ макани издәшкә мәҗбур қилди, чүнки, паспорт вақти тошуп кетип узарталмаслиқи, йеңи туғулған балилириға паспорт алалмаслиқтәк бу әһвал нурғун уйғурларниң дөләт тәвәликисиз қелиши, ениқсиз келәчәккә мәһкум болушидәк бир хәвпни яратқан.

Оттура-шәрқтики уйғурларниң юртиға қайтса лагерларға мәһкум болуш, қайтмиса паспорт мәсилисигә тақилиштәк бу хил ениқсиз келәчики уларни йеңи бир панаһлиқ йоли издәшкә мәҗбурлайду. Шу мунасивәт билән биз панаһлиқ издәп түркийә, явропа қатарлиқ дөләтләргә кәлгән бәзи уйғурларни зиярәт қилдуқ. Йеқинда германийәгә келип сиясий панаһлиқ тилигән иптихар абдурешит әнә шу уйғур мусапирлириниң бири. Кичик вақтида ата-аниси билән мисирға чиқип, әзһәр университетида илим тәһсил қилған иптихар абдурешит, кейинки йилларда йәнә икки йил сәуди әрәбистанниң мәдинә шәһиридики ислам университетида оқуйду. У, 11‏-феврал зияритимизни қобул қилип, өзиниң немә үчүн мәдинә ислам университетидики оқушини ташлап кетишкә мәҗбур болғанлиқини чүшәндүрди.

Униң билдүрүшичә, мәдинә университетидики уйғур оқуғучилириниң азийип кетишигә 2017‏-йили 7‏-айниң башлирида йүз бәргән мисирдики тутқун, шундақла мәдинә ислам университетиниң өз вақтида чиқарған бир қарари сәвәб болған. У, бу қарарда оқушини бәлгиләнгән вақит ичидә түгәтмигән оқуғучиларниң өз дөлитигә қайтурулуши тәләп қилинғанлиқи, шу мунасивәт билән бир қанчә уйғур оқуғучиниң хитайға қайтурулғанлиқи, уларниң ичидә қәшқәрлик нурәхмәт исимлик бир оқуғучиниң барлиқини билдүрди.

Оттура-шәрқ дөләтлиридики уйғурларниң панаһлиқ издәш йолида түркийә уларниң әң бихәтәр панаһлиқ макани, дәп қарилип кәлгәниди. Лекин иптихар өзиниң түркийәни ташлап, германийәдә панаһлиқ тилишигә бихәтәрлик мәсилисиниң түрткә болғанлиқини билдүрди. Униң тәкитлишичә, униң бу қарарға келиши йәнила шу паспорт мәсилисигә тақишидикән. Иптихар абдурешит: "буниңға бихәтәрлик сәвәб болди. . . . . . . . Мән түркийәдә қәһриманмараш университетида оқуйттим. Әмма хитай билән түркийәниң йеқинлишип кетиши, дадамниң бурун сиясий мәһбус болуши һәм паспортиниң йоқ болуши сәвәблик аилидә бирдин бир паспорти бар, дәп мән явропаға берип панаһлиқ тиләп, шу арқилиқ дадам билән апамни әкеливелиш пиланида явропаға кәлгән."

Иптихар абдурешитниң аилиси хитайниң сиясити сәвәблик ениқсиз келәчәккә дуч келип, йеңи панаһлиқ йоли издәшкә мәҗбур болған оттура-шәрқтики типик уйғур аилилириниң биридур. Униң дадиси, қаримайдики "майбулақ" журнилиниң сабиқ мәсул муһәррири абдурешит нияз 2007‏-йили мисирға келип, 5 йилдәк паспортсиз яшашқа мәҗбур болған уйғур зиялийси. У, 2004‏-йили муһәммәт қутубиниң "20‏-әсирдики җаһаләт" намлиқ әсирини нәшр қилдуруп тарқатқанлиқи сәвәблик сотлинип, бир йиллиқ кесилгән. Һазир түркийәдә турушлуқ абдурешит нияз 11‏-феврал зияритимизни қобул қилип, өзиниң мисирда немә үчүн 5 йилдәк паспортсиз яшашқа мәҗбур болғанлиқи һәққидә тохталди.

Хитайниң оттура-шәрқ дөләтлиридики әлчиханилири 2017‏-йилдин башлап, уйғурларға паспорт йеңилап беришни тохтатқан. Хитай әлчиханилири паспортқа илтимас қилған уйғурларға пәқәт тақ йоллуқ ақ паспорт беҗирип берип кәлгәниди. Абдурешит нияз 2016‏-йили мушу паспорт билән йолға чиқип, түркийәниң истанбул айродромиға қонғанда чүшүп қалиду. У, ақ паспорт билән истанбул айродромиға қонғанда тутуп қелинғанлиқини билдүрүп, өзиниң шу йәрдә хитай әлчиханилириниң немә үчүн уйғурларға ақ паспорт беридиғанлиқини чүшәнгәнликини билдүрди.

Хитайниң уйғур районида чоң тутқуни башланған 2017‏-йилдин бери оттура-шәрқ дөләтлиридә яшайдиған қанчилик уйғурниң хитайға қайтишқа мәҗбур болғанлиқи яки қайтурулғанлиқи мәлум әмәс. Пәқәт мисирниң өзидинла чоң тутқунда аилиси гөрүгә елинған йүзлигән уйғур оқуғучиниң юртиға қайтип, из-дерәксиз ғайиб болғанлиқи, шундақла мисир һөкүмитиниң 2017‏-йили 7-айдики тутқунида аз дегәндә бирәр йүздәк уйғур оқуғучиниң хитайға қайтурулуп, из-дерәксиз йоқалғанлиқи мәлум. Мәлум болушичә, паспорт мәсилисидики қийинчилиқ, мисир, сәуди әрәбистан қатарлиқ дөләтләрниң хитайға ярдәмлишип, уйғурларни тутуп бериши қатарлиқ сәвәбләр түпәйли бу дөләтләрдики уйғур оқуғучиларниң сани җиддий азийип кәткән. Бу һәқтики хәвәрләрдә сәуди әрәбистанниң мәдинә ислам университетида санақлиқ бирқанчила уйғур оқуғучиниң қалғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт