Xitayning ottura sherq döletliridiki Uyghurlargha pasport yéngilap bérishni ret qilishi ularni yéngi panahliq yoli izdeshke mejburlighan

Muxbirimiz erkin
2020-02-11
Share
seudi-uyghur-pasport.jpg Melum bir Uyghur waqti ötüp ketken xitay pasporti bilen xitay elchixanisidin bérilgen sayahet kinishkisini tutup turghan körünüsh. 2019-Yili 2-öktebir, se'udi.
AFP

Xitayning 2016-‏2017-yilliridin bashlap se'udi erebistan, misir, ereb birleshme xelipiliki qatarliq ottura sherq döletliridiki Uyghurlargha pasport yéngilap bérishni toxtitish, bu döletlerdiki Uyghur oqughuchi we tijaretchilirining tijaret we oqushini tashlap, yéngi bir bixeter panahliq makani izdeshke mejbur qildi, chünki, pasport waqti toshup kétip uzartalmasliqi, yéngi tughulghan balilirigha pasport alalmasliqtek bu ehwal nurghun Uyghurlarning dölet tewelikisiz qélishi, éniqsiz kélechekke mehkum bolushidek bir xewpni yaratqan.

Ottura-sherqtiki Uyghurlarning yurtigha qaytsa lagérlargha mehkum bolush, qaytmisa pasport mesilisige taqilishtek bu xil éniqsiz kélechiki ularni yéngi bir panahliq yoli izdeshke mejburlaydu. Shu munasiwet bilen biz panahliq izdep türkiye, yawropa qatarliq döletlerge kelgen bezi Uyghurlarni ziyaret qilduq. Yéqinda gérmaniyege kélip siyasiy panahliq tiligen iptixar abduréshit ene shu Uyghur musapirlirining biri. Kichik waqtida ata-anisi bilen misirgha chiqip, ezher uniwérsitétida ilim tehsil qilghan iptixar abduréshit, kéyinki yillarda yene ikki yil se'udi erebistanning medine shehiridiki islam uniwérsitétida oquydu. U, 11‏-féwral ziyaritimizni qobul qilip, özining néme üchün medine islam uniwérsitétidiki oqushini tashlap kétishke mejbur bolghanliqini chüshendürdi.

Uning bildürüshiche, medine uniwérsitétidiki Uyghur oqughuchilirining aziyip kétishige 2017‏-yili 7‏-ayning bashlirida yüz bergen misirdiki tutqun, shundaqla medine islam uniwérsitétining öz waqtida chiqarghan bir qarari seweb bolghan. U, bu qararda oqushini belgilen'gen waqit ichide tügetmigen oqughuchilarning öz dölitige qayturulushi telep qilin'ghanliqi, shu munasiwet bilen bir qanche Uyghur oqughuchining xitaygha qayturulghanliqi, ularning ichide qeshqerlik nur'exmet isimlik bir oqughuchining barliqini bildürdi.

Ottura-sherq döletliridiki Uyghurlarning panahliq izdesh yolida türkiye ularning eng bixeter panahliq makani, dep qarilip kelgenidi. Lékin iptixar özining türkiyeni tashlap, gérmaniyede panahliq tilishige bixeterlik mesilisining türtke bolghanliqini bildürdi. Uning tekitlishiche, uning bu qarargha kélishi yenila shu pasport mesilisige taqishidiken. Iptixar abduréshit: "Buninggha bixeterlik seweb boldi. . . . . . . . Men türkiyede qehrimanmarash uniwérsitétida oquyttim. Emma xitay bilen türkiyening yéqinliship kétishi, dadamning burun siyasiy mehbus bolushi hem pasportining yoq bolushi seweblik a'ilide birdin bir pasporti bar, dep men yawropagha bérip panahliq tilep, shu arqiliq dadam bilen apamni ekéliwélish pilanida yawropagha kelgen."

Iptixar abduréshitning a'ilisi xitayning siyasiti seweblik éniqsiz kélechekke duch kélip, yéngi panahliq yoli izdeshke mejbur bolghan ottura-sherqtiki tipik Uyghur a'ililirining biridur. Uning dadisi, qarimaydiki "Maybulaq" zhurnilining sabiq mes'ul muherriri abduréshit niyaz 2007‏-yili misirgha kélip, 5 yildek pasportsiz yashashqa mejbur bolghan Uyghur ziyaliysi. U, 2004‏-yili muhemmet qutubining "20‏-Esirdiki jahalet" namliq esirini neshr qildurup tarqatqanliqi seweblik sotlinip, bir yilliq késilgen. Hazir türkiyede turushluq abduréshit niyaz 11‏-féwral ziyaritimizni qobul qilip, özining misirda néme üchün 5 yildek pasportsiz yashashqa mejbur bolghanliqi heqqide toxtaldi.

Xitayning ottura-sherq döletliridiki elchixaniliri 2017‏-yildin bashlap, Uyghurlargha pasport yéngilap bérishni toxtatqan. Xitay elchixaniliri pasportqa iltimas qilghan Uyghurlargha peqet taq yolluq aq pasport béjirip bérip kelgenidi. Abduréshit niyaz 2016‏-yili mushu pasport bilen yolgha chiqip, türkiyening istanbul ayrodromigha qon'ghanda chüshüp qalidu. U, aq pasport bilen istanbul ayrodromigha qon'ghanda tutup qélin'ghanliqini bildürüp, özining shu yerde xitay elchixanilirining néme üchün Uyghurlargha aq pasport béridighanliqini chüshen'genlikini bildürdi.

Xitayning Uyghur rayonida chong tutquni bashlan'ghan 2017‏-yildin béri ottura-sherq döletliride yashaydighan qanchilik Uyghurning xitaygha qaytishqa mejbur bolghanliqi yaki qayturulghanliqi melum emes. Peqet misirning özidinla chong tutqunda a'ilisi görüge élin'ghan yüzligen Uyghur oqughuchining yurtigha qaytip, iz-déreksiz ghayib bolghanliqi, shundaqla misir hökümitining 2017‏-yili 7-aydiki tutqunida az dégende birer yüzdek Uyghur oqughuchining xitaygha qayturulup, iz-déreksiz yoqalghanliqi melum. Melum bolushiche, pasport mesilisidiki qiyinchiliq, misir, se'udi erebistan qatarliq döletlerning xitaygha yardemliship, Uyghurlarni tutup bérishi qatarliq sewebler tüpeyli bu döletlerdiki Uyghur oqughuchilarning sani jiddiy aziyip ketken. Bu heqtiki xewerlerde se'udi erebistanning medine islam uniwérsitétida sanaqliq birqanchila Uyghur oqughuchining qalghanliqi ilgiri sürülmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.