Hénriy: xitay hökümiti pasportni qoral qilip Uyghurlarni "Qanunsiz" lashturuwatidu

Muxbirimiz nur'iman
2020-05-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Melum bir Uyghur waqti ötüp ketken xitay pasporti bilen xitay elchixanisidin bérilgen sayahet kinishkisini tutup turghan körünüsh. 2019-Yili 2-öktebir, se'udi.
Melum bir Uyghur waqti ötüp ketken xitay pasporti bilen xitay elchixanisidin bérilgen sayahet kinishkisini tutup turghan körünüsh. 2019-Yili 2-öktebir, se'udi.
AFP

Xitay hökümitining uzundin béri pasportni Uyghurlarni kontrol qilish üchün ishlitiwatqanliqi inkas qilinmaqta. Uyghur kishilik hoquqi qurulushi 2006-yildin bashlap, Uyghurlargha pasport bermeslik, ilgiri pasport béjirgenlerning pasportini musadire qilish we pasport iltimas qilghan Uyghurlarning ochuq-ashkara kemsitilishke uchrishishigha a'it melumatlar heqqide doklat élan qilghan.

Uyghur hoquq qurulushi 1-aprél "Qoralgha aylandurulghan pasport-Uyghurlarning döletsizlik krizisi" namliq doklatni élan qilghan. Xitay da'iriliri 29-aprél "Xitay kündilik géziti" de maqale élan qilip pasport heqqide bérilgen bu doklatini inkar qilghanidi.

Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki nazaritining mu'awin naziri yalqun yaqup mundaq dégen: "Bu doklat Uyghur kishilik hoquq qurulushi namliq tor békette élan qilin'ghan. Bu doklatni amérikadiki bir qisim ammiwi teshkilatlar qollaydu, ular junggoning shinjanggha qaratqan siyasitige hujum qilish we töhmet qilish üchün'kishilik hoquq doklati'ni oydurup chiqardi".

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi amérika hawayi uniwérsitétining doktor aspiranti hénriy shajéwiski 12-may "Gi'o politika" yeni "Jughrapiyewi siyaset" gézitide "Mejburiy qanunszlashturuluwatqan pasportsiz Uyghurlar" namliq maqale élan qilghan bolup, bu heqte ziyaritimizni qobul qélip mundaq dédi: "Muhajirettiki Uyghurlar meyli türkiyede, meyli amérikida we qaysi dölette turuwatqan bolushidin qet'iynezer pasport mesilisi bar. Pasportning waqti ötüp ketkenliki yaki ötüp kétishige az qalghanliqi üchün ular'qanunsiz'haletke chüshüp qalidu. Shuning bilen turuwatqan dölette asasliq éhtiyaji bolghan ma'arip, sehiye, turalghu siyasitidin behrimen bolalmaydu".

Türkiyediki Uyghurlardin alimjan 2013-yildin béri türkiyede turuwatqan bolup, ikki balisining pasportining waqti ötüp ketken. U xitay elchixanisigha pasportning waqtini uzartip bérishke iltimas qilghanda bir balisigha xitaygha bir yönilishlik sayahet wizisi chiqirip bergen, yene bir balisigha unimu bermigen. .

Alimjan pasport heqqide uchrighan qiyinchiliqliri heqqide mundaq dédi: "Hazir méning balilirim héchqaysi döletke tewe emes. Eger pasportingizning waqti ötüp ketse, qanunsiz turghan bolisiz, shunga öy ijare élishingizmu teslishidu. Hetta wetendashliqqa iltimas qilish mudditingiz toshqan bolsimu, qanunluq pasportingiz bolmighanliqi üchün iltimas qilish salahiyitingiz bolmaydu. Normal turush ruxsitimu alalmaysiz".

Maqalide yene, "Özimizni qoghdash üchün etrapimizdikilerni qoghdishimiz kérek. Uyghurlar yaki bashqa chetke qéqilghan kishiler xizmet tapalaydighan, mektepke bérip doxturgha körüneleydighan bolushi kérek. Uyghurlar turushluq döletler choqum ularning qanunluq salahiyet we höjjetlerge érishishi we ammiwi mulazimettin behrimen bolushigha kapaletlik qilishi kérek. Héchqandaq adem'qanunsiz'bolmisimu, hökümetler ularni'qanunsiz'qilalaydu" dep bayan qilin'ghan.

Hénriy shajéwiski axirida mundaq dédi: "Eger pasportingiz bolmisa jem'iyet sizni bir bulunggha qistap qoyidu, tallishingiz bek az bolidu. Turmushini qamdash, qorsiqini toyghuzush üchün bezi ishlargha mejburlinidu. Méningche bu mesile hökümetler teripidin hel qilghili bolidighan mesile".

Toluq bet