«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң мақуллиниши оттура асия уйғурлирини һаяҗанландурди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-05-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ни ишләп чиққучи шәхсләрдин америка палата әзаси марко рубйо әпәнди мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2020-Йили 31-январ, вашингтон.
«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ни ишләп чиққучи шәхсләрдин америка палата әзаси марко рубйо әпәнди мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2020-Йили 31-январ, вашингтон.
AFP

14-Май күни америка кеңәш палатаси тәрипидин «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң толуқ аваз билән мақуллуқтин өткәнлики муһаҗирәттики уйғурлар әң көп олтурақлашқан қазақистан вә униңға қошна қирғизистан уйғурлирини қаттиқ һаяҗанландурди.

Хитайниң болупму уйғурларға вә башқиму хәлқләргә қаратқан зулум сияситини йорутқан мәзкур қанун лайиһәси тоғрилиқ қазақистанлиқ вә қирғизистанлиқ уйғурлар өз қарашлирини билдүрди.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди пүткүл дуня, шу җүмлидин қазақистанлиқ уйғурлар бир нәччә айдин буян күткән мәзкур қанун лайиһәсини қобул қилған америка кеңәш палатаси сенаторлириға пүткүл мәркизий асия уйғурлири намидин чин қәлбидин миннәтдарлиқ билдүрүп, мундақ деди: «буниң әһмийити шуниңдин ибарәтки, биринчи, хитайдин башланған вирус пүткүл дуня хәлқини вәһимигә селип, дәһшәтлик қийниливатқан мәзгилдә, мушуниң тәсиридин ғәрб дөләтлиридики аммиви ахбарат васитилириниң күн тәртипидики уйғур мәсилиси әң төвән дәриҗигә чүшүп қалған бир вақитта сәһнигә келиши наһайити муһим. Бу қанун дөләт мәҗлисидә өткәндин кейин америка президентиға беришини халаймиз. Униң имза қоюшиға ишәнчим камил. Йәнә бир әһмийити шуниңдики, уйғур вә башқиларни лагерларға қамивелип, милләт сүпитидә йоқ қиливатқан бир заманда бу хитайға берилгән қаттиқ зәрбә болиду. Дуняда мушу қанун арқилиқ уйғурларға қаритилған тәқибләшни әмәлгә ашуруватқан хитай әмәлдарлирини җазалашқа әдлийәлик асас пәйда болиду. Шундақла дуня уйғур қурултийи башлиқ уйғур миллий һәрикитигә зор илһам бериду һәм дунядики уйғур мәсилисигә чоң тәрбийәвий асас пәйда болиду.»

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, америка чиқарған қанунға әгишип, ислам дунясида шундақ бир қанунларниң я болмиса уйғур мәсилисидә өзгиришләрниң пәйда болуши мумкинкән.

Дуня уйғур қурултийиниң қазақистандики мәслиһәтчиси, пешқәдәм журналист риза сәмәди әпәнди зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: «бу қанун вәтинимиз шәрқий түркистанда хитай мустәмликичилириниң инсан қелипидин чиққан вәһшийлики астида дәпсәндә болуватқан хәлқимизгә үмид-ишәнч бериду, дәп ойлаймән. Чүнки уйғур кишилик қанунида уйғур хәлқигә қарита ирқий қирғинчилиқни әмәлгә ашуруватқан хитай рәһбәрлирини, шундақла уларниң шөһрәт закирға охшаш қол-чомақлирини җазалаш, вәтинимиздики җаза лагерлирида азаб чекиватқан 3 милйондин артуқ уйғур, қазақ вә башқа йәрлик милләт мусулманлириниң азад қилиниши вә башқиму чарә-тәдбирләр әкс етилгән. Қанундики бу мәзмунлар биз, уйғурларни, һаяҗанландуриду. Уйғур қанун лайиһәсини қобул қилған америкадин, биз, әлвәттә, миннәтдармиз.»

Дуня уйғур қурултийи әзалириниң бири сәдирдин аюпоф әпәндиниң ейтишичә, бу қанун лайиһәсиниң мақуллиниши уйғурлар үчүн чоң үмид, хушаллиқ вә әң муһими, келәчәктә уйғур миллитиниң йоқап кәтмәсликигә ишәнчиниң пәйда болуши икән. Йәнә бир тәрәптин, бу уйғур давасида һәрикәт қилип йүргән барлиқ паалийәтчиләр, болупму яшлар үчүн чоң бир мәдәт болидикән.

Сәдирдин аюпоф мундақ деди: «һазир яшлиримизниң көпинчисидә ана вәтинимизниң әркин болушиға көзи йәтмәслик охшаш шундақ бир еғирчилиқ пәйда қилғанти. Әмма қанун лайиһәси шундақ бир көз қарашларни, йәни үмид үзүшни елип ташлиди. Бизгә қанун лайиһәси маддий җәһәттин ярдәм бәрди. Биз мәйли иқтисад тәрәптин болсун, мәйли уйғурниң һәқ-һоқуқини қоғдаш тәрәптин болсун, көп утуқларға еришимиз. Бу қанунни қоллиниш уйғурлар өзлиригә бағлиқ. Шуниңға қарап бу қанун бизгә пайда елип келиду.»

Сәдирдин аюпоф йәнә бу қанун лайиһәиниң хитай үчүн бир зәрбә болидиғанлиқини билдүрди.

Қирғизистанлиқ сиясәтшунас рәһим һапизоф әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: «американиң кеңәш палатаси лагерлардики уйғурларни вә башқа милләт вәкиллирини азадлиққа чиқиришқа, уйғурларниң инсан һоқуқлирини һөрмәт қилишқа охшаш тәклиплирини хитай алдиға қойған. Инсан һоқуқлирини қоғдаш бу әң муқәддәс вә шәрәплик иш. Уйғур хәлқи пүткүл хәлқараниң вә демократик дөләтләрниң һәм күчләрниң қоллап-қуввәтлишигә зор үмид билән қаримақта.»

Рәһим һапизофниң қаришичә, дунядики әң күчлүк дөләт американиң уйғурларниң инсан һәқлирини һимайә қилиши вә бу җәһәттә униң хитайға қарши туруши уйғурлар үчүн чоң бир мәниви, сиясий ярдәм һәм роһий озуқ болуп һесаблинидикән.

Радийомиз зияритини қобул қилған қирғизистан «иттипақ» җәмийитиниң қарабалта шәһәрлик шөбисиниң рәиси һаҗимурат һашимоф мундақ деди: «бу қанунниң америкада чиққиниға биз наһайити хушал. Сәвәби америка демократик дөләт һесаблиниду. Ахирқи вақитта у хитайниң ким, уйғурларниң ким икәнликини билди. Келәчәктә лагерлар йепилип, уйғурларниң әркин дөләттә яшишини үмид қилимиз. Шуниң үчүн биз қолумиздин кәлгән ишни қилимиз.»

Мәлумки, коммунист хитай һөкүмитиниң узун вақиттин буян уйғур елидә йүргүзүп келиватқан бастуруш сиясити, болупму кейинки йилларда уйғур, қазақ, қирғиз вә башқиму түрк-мусулман хәлқләрни һеч бир сот-тәргәвсиз түрмиләргә вә аталмиш «тәрбийәләш лагерлири» ға қамиши дуня уйғурлири билән бир қатарда оттура асияда яшаватқан уйғурларниңму қаттиқ наразилиқини туғдуруп кәлгәниди. Болупму қазақистан вә қирғизистан уйғурлири өз мәмликәтлиридики шараит түпәйлидин уйғур елидә йүз бәргән қанлиқ вәқәләргә беғишлап явропа, америка, түркийә вә башқиму әлләрдики қан-қериндашлириға охшаш очуқ намайишларни өткүзәлмисиму, әмма һәр хил хатириләш паалийәтлири уюштуруп, өзлириниң позитсийисини билдүрүп кәлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт