"Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning maqullinishi ottura asiya Uyghurlirini hayajanlandurdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-05-15
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ni ishlep chiqquchi shexslerdin amérika palata ezasi marko rubyo ependi muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2020-Yili 31-yanwar, washin'gton.
"Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ni ishlep chiqquchi shexslerdin amérika palata ezasi marko rubyo ependi muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2020-Yili 31-yanwar, washin'gton.
AFP

14-May küni amérika kéngesh palatasi teripidin "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning toluq awaz bilen maqulluqtin ötkenliki muhajirettiki Uyghurlar eng köp olturaqlashqan qazaqistan we uninggha qoshna qirghizistan Uyghurlirini qattiq hayajanlandurdi.

Xitayning bolupmu Uyghurlargha we bashqimu xelqlerge qaratqan zulum siyasitini yorutqan mezkur qanun layihesi toghriliq qazaqistanliq we qirghizistanliq Uyghurlar öz qarashlirini bildürdi.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi pütkül dunya, shu jümlidin qazaqistanliq Uyghurlar bir nechche aydin buyan kütken mezkur qanun layihesini qobul qilghan amérika kéngesh palatasi sénatorlirigha pütkül merkiziy asiya Uyghurliri namidin chin qelbidin minnetdarliq bildürüp, mundaq dédi: "Buning ehmiyiti shuningdin ibaretki, birinchi, xitaydin bashlan'ghan wirus pütkül dunya xelqini wehimige sélip, dehshetlik qiyniliwatqan mezgilde, mushuning tesiridin gherb döletliridiki ammiwi axbarat wasitilirining kün tertipidiki Uyghur mesilisi eng töwen derijige chüshüp qalghan bir waqitta sehnige kélishi nahayiti muhim. Bu qanun dölet mejliside ötkendin kéyin amérika prézidéntigha bérishini xalaymiz. Uning imza qoyushigha ishenchim kamil. Yene bir ehmiyiti shuningdiki, Uyghur we bashqilarni lagérlargha qamiwélip, millet süpitide yoq qiliwatqan bir zamanda bu xitaygha bérilgen qattiq zerbe bolidu. Dunyada mushu qanun arqiliq Uyghurlargha qaritilghan teqibleshni emelge ashuruwatqan xitay emeldarlirini jazalashqa edliyelik asas peyda bolidu. Shundaqla dunya Uyghur qurultiyi bashliq Uyghur milliy herikitige zor ilham béridu hem dunyadiki Uyghur mesilisige chong terbiyewiy asas peyda bolidu."

Qehriman ghojamberdining pikriche, amérika chiqarghan qanun'gha egiship, islam dunyasida shundaq bir qanunlarning ya bolmisa Uyghur mesiliside özgirishlerning peyda bolushi mumkinken.

Dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki meslihetchisi, péshqedem zhurnalist riza semedi ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Bu qanun wetinimiz sherqiy türkistanda xitay mustemlikichilirining insan qélipidin chiqqan wehshiyliki astida depsende boluwatqan xelqimizge ümid-ishench béridu, dep oylaymen. Chünki Uyghur kishilik qanunida Uyghur xelqige qarita irqiy qirghinchiliqni emelge ashuruwatqan xitay rehberlirini, shundaqla ularning shöhret zakirgha oxshash qol-chomaqlirini jazalash, wetinimizdiki jaza lagérlirida azab chékiwatqan 3 milyondin artuq Uyghur, qazaq we bashqa yerlik millet musulmanlirining azad qilinishi we bashqimu chare-tedbirler eks étilgen. Qanundiki bu mezmunlar biz, Uyghurlarni, hayajanlanduridu. Uyghur qanun layihesini qobul qilghan amérikadin, biz, elwette, minnetdarmiz."

Dunya Uyghur qurultiyi ezalirining biri sedirdin ayupof ependining éytishiche, bu qanun layihesining maqullinishi Uyghurlar üchün chong ümid, xushalliq we eng muhimi, kélechekte Uyghur millitining yoqap ketmeslikige ishenchining peyda bolushi iken. Yene bir tereptin, bu Uyghur dawasida heriket qilip yürgen barliq pa'aliyetchiler, bolupmu yashlar üchün chong bir medet bolidiken.

Sedirdin ayupof mundaq dédi: "Hazir yashlirimizning köpinchiside ana wetinimizning erkin bolushigha közi yetmeslik oxshash shundaq bir éghirchiliq peyda qilghanti. Emma qanun layihesi shundaq bir köz qarashlarni, yeni ümid üzüshni élip tashlidi. Bizge qanun layihesi maddiy jehettin yardem berdi. Biz meyli iqtisad tereptin bolsun, meyli Uyghurning heq-hoquqini qoghdash tereptin bolsun, köp utuqlargha érishimiz. Bu qanunni qollinish Uyghurlar özlirige baghliq. Shuninggha qarap bu qanun bizge payda élip kélidu."

Sedirdin ayupof yene bu qanun layihe'ining xitay üchün bir zerbe bolidighanliqini bildürdi.

Qirghizistanliq siyasetshunas rehim hapizof ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Amérikaning kéngesh palatasi lagérlardiki Uyghurlarni we bashqa millet wekillirini azadliqqa chiqirishqa, Uyghurlarning insan hoquqlirini hörmet qilishqa oxshash tekliplirini xitay aldigha qoyghan. Insan hoquqlirini qoghdash bu eng muqeddes we shereplik ish. Uyghur xelqi pütkül xelq'araning we démokratik döletlerning hem küchlerning qollap-quwwetlishige zor ümid bilen qarimaqta."

Rehim hapizofning qarishiche, dunyadiki eng küchlük dölet amérikaning Uyghurlarning insan heqlirini himaye qilishi we bu jehette uning xitaygha qarshi turushi Uyghurlar üchün chong bir meniwi, siyasiy yardem hem rohiy ozuq bolup hésablinidiken.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qirghizistan "Ittipaq" jem'iyitining qarabalta sheherlik shöbisining re'isi hajimurat hashimof mundaq dédi: "Bu qanunning amérikada chiqqinigha biz nahayiti xushal. Sewebi amérika démokratik dölet hésablinidu. Axirqi waqitta u xitayning kim, Uyghurlarning kim ikenlikini bildi. Kélechekte lagérlar yépilip, Uyghurlarning erkin dölette yashishini ümid qilimiz. Shuning üchün biz qolumizdin kelgen ishni qilimiz."

Melumki, kommunist xitay hökümitining uzun waqittin buyan Uyghur élide yürgüzüp kéliwatqan basturush siyasiti, bolupmu kéyinki yillarda Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqimu türk-musulman xelqlerni héch bir sot-tergewsiz türmilerge we atalmish "Terbiyelesh lagérliri" gha qamishi dunya Uyghurliri bilen bir qatarda ottura asiyada yashawatqan Uyghurlarningmu qattiq naraziliqini tughdurup kelgenidi. Bolupmu qazaqistan we qirghizistan Uyghurliri öz memliketliridiki shara'it tüpeylidin Uyghur élide yüz bergen qanliq weqelerge béghishlap yawropa, amérika, türkiye we bashqimu ellerdiki qan-qérindashlirigha oxshash ochuq namayishlarni ötküzelmisimu, emma her xil xatirilesh pa'aliyetliri uyushturup, özlirining pozitsiyisini bildürüp kelmekte.

Toluq bet