“2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси” бир һәптә ичидә қанунға айлиниду

Муһаҗирәттики уйғур давасиниң йеқинқи мәзгилләрдики аҗизлиқтин зорийиш тарихиға нәзәр салғинмизда буниңдики әң бүйүк ғәлибиләрниң бири қатарида “2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси” ниң өткән һәптидә америка авам вә кеңәш палаталириниң бирдәк қошулуши һәмдә юқири аваз үстүнлүки билән мақуллишидин өтүшини көрситиш мумкин. Бу қанун лайиһәсиниң мақуллинишида америка авам вә кеңәш палатасиниң әзалиридин марко рубийо, боб менандез, кристофир симис, җеймис мәкговерн, брад шерман вә майк мәккаул қатарлиқлар өзлириниң адаләтни вә һәққанийәтни яқлаштики һармас авангартлар икәнликини йәнә бир қетим намаян қилди.

Мәзкур қанун лайиһәси нормал хизмәт тәртипи бойичә палатаниң мақуллишидин өткәндин кейин америка президентиниң имза қоюшиға йоллинидиған болуп, президент имза қойған күндин башлап рәсмий қанунға айлиниду. Навада мақуллуқтин өтүп он күн өткичә мәлум сәвәбләр түпәйлидин президент имза қоймиған һаләттиму, бу қанун лайиһәси һәр икки палатадин мутләқ аваз үстүнлүкидә мақулланған болғачқа американиң асасий қануни бойичә 11-күндин башлап йәнила рәсмий қанун болувериду. Бу мәсилә 28-май күни ақсарайда өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинидиму алаһидә тилға елинған болуп, мухбирларниң бири “сизниңчә, президент бу қанун лайиһәсигә имза қоямду?” дәп сориған иди. Ақсарайниң ахбарат ишлири катипи кәлий мәкенаний бу һәқтә чүшәнчә берип: “уйғурларниң әһвалини нәзәрдә тутқанда бу бәкму муһим мәсилә. Биз һазирчә бу қанун лайиһәсини техи тапшуривалмидуқ. Шуңа президентму буни көрүп чиққудәк болмиди. Шуңа мән һазир бу һәқтә бирнәрсә дейәлмәймән. Әмма мән шуниңға диққәт қилдимки, трамп һөкүмити хитай компартийәсини уйғур вә башқа җамаәткә қарши йүргүзүлүватқан вә чекигә йәткән зулум сиясәтлири үчүн җавабкарлиққа тартиш паалийәтлирини давам қилиду,” деди.

Хитай һөкүмити йеқинқи мәзгилләрдин буян өзлириниң “террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш” үчүн бирқатар бихәтәрлик тәдбирлирини алғанлиқини баһанә қилип, уйғурларни бастуруш қилмишлирини ақлап кәлгән иди. Мәзкур қанун лайиһәсиниң икки палатадин бирдәк мақуллиниши хитай һөкүмитиниң бу баянлириниң ақсарай тәрипидин рәсмий рәт қилинғанлиқиниң ипадиси болуп қалди.

Һәммидинму муһими бу қарарда хитайдики алий рәһбәрлик коллектипи болған хитай комартийәси мәркизий комитети сиясий бюросиниң 25 нәпәр әзаси қатаридин орун алған чен чуәнгоға җаза бериш һәққидики мәзмунларниң йәр елиши, шундақла униң “кишилик һәқлирини дәпсәндә қилишқа биваситә җавабкар” дәп көрситилиши америка һөкүмитиниң һәққанийәт үчүн күришиватқан уйғурларни ашкара қоллиши болуп қалған иди. Йәнә келип буниң америка-хитай мунасивити әң зор дәриҗидә йириклишиватқан бир пәйткә тоғра келиши һәмдә бу һәқтики муһакимә йиғинда авам палатасиниң рәиси нәнси пелоси ханимниң “биз хитай рәисигә (ши җинпиңға) шуни ейтип қоймақчимиз: сиз уйғурларға ‛дуня силәрни унтуп кәтти‚ дейишиңиз мумкин. Әмма улар унтулғини йоқ,” дәп хитаб қилиши бу мәсилиниң аддийғинә бир қанун лайиһәсини мақуллаш әмәс, әксичә хитай компартийәсини “толуқ сораққа тартиш” икәнликини көрсәтти.

Американиң қануни бойичә, мәзкур қанун лайиһәси рәсмий қанунға айланғандин кейин америка президенти 180 күн ичидә америка дөләт мәҗлисигә уйғур дияридики зулумларға җавабкар хитай әмәлдарлириниң исимлики һәмдә уларниң җинайи қилмишлири һәққидики доклатни тапшуруши лазим икән. Мәзкур исимликкә исми чүшкән шәхсләр җаза берилидиған кишиләр болуп, уларниң америкадики мал-мүлкини тоңлитиш, виза чәклимиси қоюш һәмдә уларниң америка туприқиға қәдәм елишини мәни қилиш қатарлиқ чариларниң қоллинилидиғанлиқи мәлум.

“2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси” рәсмий қанунға айланғандин кейин қанун бойичә америка ташқи ишлар министирлиқи уйғур дияридики кишилик һәқлирини дәпсәндә қилиш қилмиши, җүмлидин лагерға қамалған кишиләрниң ениқ сани вә әһвали һәққидә бир тәпсилий доклат тәйярлап чиқиши лазим икән. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл бу мунасивәт билән елан қилған баянатида “башқа дөләтләрниңму америка һөкүмитигә әгишип уйғурлар дуч келиватқан зулумға қарши һәрикәткә өтүшини үмид қилимән,” деди. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйсаму мушундақ қарашта болуп, буниң ташқи дуняға, болупму мусулман әллири үчүн түрткилик рол ойнишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Америка президенти доналд трамп 29-май күни өткүзүлгән мухбирларни күтүвелиш йиғинида алди билән хитай һөкүмитиниң өткән он нәччә йилда сода вә техника оғрилиқи арқилиқ американи нәччәйүз милярд долларлиқ зиянға учритип болғанлиқини тилға алди. Шундақла хитай һөкүмитиниң бу қетимқи вирус мәсилисидики учурларни йошуруш қилмиши, дуня сәһийә тәшкилатини оюнчуқ қиливелиши һәмдә вирусниң ямрап кетишидики җавабкарлиқини йәнә бир қетим алаһидә тәкитләп өтти. Шундақла хитай һөкүмитиниң қопалларчә қол тиқиши билән хоңкоңдики демократийә муһитиниң ғайиб болуватқанлиқи һәмдә йүксәк аптономийә һалитини йоқитип қоюватқанлиқи, буниң билән униң “бир дөләттә икки хил түзүм” болуштин “бир дөләттә хил бир түзүм” болушқа айлинип қалғанлиқини баян қилип, өзлириниң хитай компартийәсидин қанчилик нарази болуватқанлиқини йәнә бир қетим намаян қилди.

Америка президентиниң 29-май күни бу қетимқи қанун лайиһәсигә имза қоюшини тәқәззалиқ билән күтүватқан уйғурлар йәнә йәттә күнлүк сүрүк вақти қалғанлиқини әскә алған һалда алдимиздики һәптә бу һәқтә техиму ениқ хәвәрниң оттуриға чиқишини күтмәктә.