"2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" bir hepte ichide qanun'gha aylinidu

Muxbirimiz eziz
2020-05-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Parlamént binasida ötküzülgen "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ge bilet tashlash murasimidin körünüsh. 2020-Yili 27-may, washin'gton.
Parlamént binasida ötküzülgen "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ge bilet tashlash murasimidin körünüsh. 2020-Yili 27-may, washin'gton.
Photo: RFA

Muhajirettiki Uyghur dawasining yéqinqi mezgillerdiki ajizliqtin zoriyish tarixigha nezer salghinmizda buningdiki eng büyük ghelibilerning biri qatarida "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ning ötken heptide amérika awam we kéngesh palatalirining birdek qoshulushi hemde yuqiri awaz üstünlüki bilen maqullishidin ötüshini körsitish mumkin. Bu qanun layihesining maqullinishida amérika awam we kéngesh palatasining ezaliridin marko rubiyo, bob ménandéz, kristofir simis, jéymis mekgowérn, brad shérman we mayk mekka'ul qatarliqlar özlirining adaletni we heqqaniyetni yaqlashtiki harmas awan'gartlar ikenlikini yene bir qétim namayan qildi.

Mezkur qanun layihesi normal xizmet tertipi boyiche palataning maqullishidin ötkendin kéyin amérika prézidéntining imza qoyushigha yollinidighan bolup, prézidént imza qoyghan kündin bashlap resmiy qanun'gha aylinidu. Nawada maqulluqtin ötüp on kün ötkiche melum sewebler tüpeylidin prézidént imza qoymighan halettimu, bu qanun layihesi her ikki palatadin mutleq awaz üstünlükide maqullan'ghan bolghachqa amérikaning asasiy qanuni boyiche 11-kündin bashlap yenila resmiy qanun boluwéridu. Bu mesile 28-may küni aqsarayda ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinidimu alahide tilgha élin'ghan bolup, muxbirlarning biri "Sizningche, prézidént bu qanun layihesige imza qoyamdu?" dep sorighan idi. Aqsarayning axbarat ishliri katipi keliy mekénaniy bu heqte chüshenche bérip: "Uyghurlarning ehwalini nezerde tutqanda bu bekmu muhim mesile. Biz hazirche bu qanun layihesini téxi tapshuriwalmiduq. Shunga prézidéntmu buni körüp chiqqudek bolmidi. Shunga men hazir bu heqte birnerse déyelmeymen. Emma men shuninggha diqqet qildimki, tramp hökümiti xitay kompartiyesini Uyghur we bashqa jama'etke qarshi yürgüzülüwatqan we chékige yetken zulum siyasetliri üchün jawabkarliqqa tartish pa'aliyetlirini dawam qilidu," dédi.

Xitay hökümiti yéqinqi mezgillerdin buyan özlirining "Térrorluq we esebiylikke qarshi turush" üchün birqatar bixeterlik tedbirlirini alghanliqini bahane qilip, Uyghurlarni basturush qilmishlirini aqlap kelgen idi. Mezkur qanun layihesining ikki palatadin birdek maqullinishi xitay hökümitining bu bayanlirining aqsaray teripidin resmiy ret qilin'ghanliqining ipadisi bolup qaldi.

Hemmidinmu muhimi bu qararda xitaydiki aliy rehberlik kolléktipi bolghan xitay komartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining 25 neper ezasi qataridin orun alghan chén chu'en'gogha jaza bérish heqqidiki mezmunlarning yer élishi, shundaqla uning "Kishilik heqlirini depsende qilishqa biwasite jawabkar" dep körsitilishi amérika hökümitining heqqaniyet üchün kürishiwatqan Uyghurlarni ashkara qollishi bolup qalghan idi. Yene kélip buning amérika-xitay munasiwiti eng zor derijide yiriklishiwatqan bir peytke toghra kélishi hemde bu heqtiki muhakime yighinda awam palatasining re'isi nensi pélosi xanimning "Biz xitay re'isige (shi jinpinggha) shuni éytip qoymaqchimiz: siz Uyghurlargha 'dunya silerni untup ketti' déyishingiz mumkin. Emma ular untulghini yoq," dep xitab qilishi bu mesilining addiyghine bir qanun layihesini maqullash emes, eksiche xitay kompartiyesini "Toluq soraqqa tartish" ikenlikini körsetti.

Amérikaning qanuni boyiche, mezkur qanun layihesi resmiy qanun'gha aylan'ghandin kéyin amérika prézidénti 180 kün ichide amérika dölet mejlisige Uyghur diyaridiki zulumlargha jawabkar xitay emeldarlirining isimliki hemde ularning jinayi qilmishliri heqqidiki doklatni tapshurushi lazim iken. Mezkur isimlikke ismi chüshken shexsler jaza bérilidighan kishiler bolup, ularning amérikadiki mal-mülkini tonglitish, wiza cheklimisi qoyush hemde ularning amérika tupriqigha qedem élishini men'i qilish qatarliq charilarning qollinilidighanliqi melum.

"2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" resmiy qanun'gha aylan'ghandin kéyin qanun boyiche amérika tashqi ishlar ministirliqi Uyghur diyaridiki kishilik heqlirini depsende qilish qilmishi, jümlidin lagérgha qamalghan kishilerning éniq sani we ehwali heqqide bir tepsiliy doklat teyyarlap chiqishi lazim iken. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel bu munasiwet bilen élan qilghan bayanatida "Bashqa döletlerningmu amérika hökümitige egiship Uyghurlar duch kéliwatqan zulumgha qarshi heriketke ötüshini ümid qilimen," dédi. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysamu mushundaq qarashta bolup, buning tashqi dunyagha, bolupmu musulman elliri üchün türtkilik rol oynishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Amérika prézidénti donald tramp 29-may küni ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida aldi bilen xitay hökümitining ötken on nechche yilda soda we téxnika oghriliqi arqiliq amérikani nechcheyüz milyard dollarliq ziyan'gha uchritip bolghanliqini tilgha aldi. Shundaqla xitay hökümitining bu qétimqi wirus mesilisidiki uchurlarni yoshurush qilmishi, dunya sehiye teshkilatini oyunchuq qiliwélishi hemde wirusning yamrap kétishidiki jawabkarliqini yene bir qétim alahide tekitlep ötti. Shundaqla xitay hökümitining qopallarche qol tiqishi bilen xongkongdiki démokratiye muhitining ghayib boluwatqanliqi hemde yüksek aptonomiye halitini yoqitip qoyuwatqanliqi, buning bilen uning "Bir dölette ikki xil tüzüm" bolushtin "Bir dölette xil bir tüzüm" bolushqa aylinip qalghanliqini bayan qilip, özlirining xitay kompartiyesidin qanchilik narazi boluwatqanliqini yene bir qétim namayan qildi.

Amérika prézidéntining 29-may küni bu qétimqi qanun layihesige imza qoyushini teqezzaliq bilen kütüwatqan Uyghurlar yene yette künlük sürük waqti qalghanliqini eske alghan halda aldimizdiki hepte bu heqte téximu éniq xewerning otturigha chiqishini kütmekte.

Toluq bet