"уйғур қирғинчилиқни тохтитиш" һәққидә очуқ мәктуп елан қилинди

Мухбиримиз әзиз
2021-01-17
Share
Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати билән бирликтә "уйғур қирғинчилиқини тохтитиш һәмдә уйғурларға қарши җинайәтниң сориқини қилиш" мәзмунидики бирләшмә мәктупни елан қилған 29 тәшкилат. 2021-Йили 14-январ.
Social Media

Уйғур дияридики барғансери еғирлишиватқан сиясий бастурушлар һәққидә хәлқара җәмийәт күчлүк ғулғула қиливатқанда барғансери көп саһәниң бу мәсилигә көңүл бөлүватқанлиқи һәмдә қолидин келишичә буниңға һәмдәм болуватқанлиқи мәлум. Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати 14-январ күни йеңиваштин елан қилған "уйғур қирғинчилиқини тохтитиш һәмдә уйғурларға қарши җинайәтниң сориқини қилиш" мәзмунидики Бирләшмә мәктуп Бу һални йәнә бир қетим намаян қилди.

МәктупТа уйғур кишилик һоқуқ қурулуши вә башқа 51 тәшкилат өзлириниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни "инсанийәткә қарши җинайәтниң йәнә бир қетим ашкара йүз бериши" дәп қарайдиғанлиқи, шундақ болғанлиқи үчүн хәлқара җәмийәтниң уйғурлар вә башқа түркий хәлқләрниң бешиға келиватқан бу мудһиш апәткә дипломатик, инсанпәрвәрлик вә башқа тинчлиқ усуллири билән җаваб қайтуруш һәмдә уларни қоғдаш мәҗбурийитиниң барлиқи тәпсилий шәрһләнди. Шундақла уйғурларға хас барлиқ мәдәнийәт кимлики йоқитилиш билән биргә нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларниң нәслини қурутуш басқучиға өткәнлики, уйғур аилилирини җудалиққа гириптар қилиш вә қиз-чоканларни мәҗбурий туғмас қиливетишниң һазир бәкму омумлашқан бир һадисә икәнлики, мушундақ ашкара қирғинчилиқ юқири пәллигә чиқиватқан реаллиқ алдида хәлқара җәмийәтниң хәлқараға ортақ болған қанун вә низамларға бинаән уйғурларға игә чиқиши лазимлиқи кәскин тәкитләнди.

Мәзкур мәктупниң елан қилиниш мунасивити билән уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилатиниң директори өмәр қанат мухбирларға сөз қилип "шәрқий түркистандики системилиқ қирғинчилиқ 2017-йилила башлинип болған. Немә үчүн бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ға әза дөләтләр буниңға қарши бирәр тәдбир алмайду?" дәп соал қойди.

Бу һәқтики баянатта ейтилишичә, мәзкур очуқ мәктуп 2020-йили 15-сентәбирдә бир қетим елан қилинған болуп, бу қетим қайта елан қилинған. Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилатиниң хадими питер ирвиңниң билдүрүшичә, бу мәктупни қайта елан қилиш һазир зөрүр болупла қалмастин уни техиму көп тәшкилатларға вә һөкүмәтләргә йәткүзүшму вәзийәтниң тәқәззаси һесаблинидикән.

"буниңда бирнәччә сәвәбни көздә туттуқ. Биринчиси, бу һал һелиһәм давам қиливатиду. Америка, әнглийә вә канада һөкүмәтлири бу ишларға четилидиған қирғинчилиқ амиллири һәққидә йеқинқи мәзгилләрдин буян кәскин ипадә билдүрүп келиватиду. Шуниңға мас һалда көплигән тәшкилатларму бу мәсилигә көңүл бөлүватиду. Йәнә бир қисим мутәхәссисләрму байдин һөкүмити һакимийәт бешиға чиқиштин бурун бу мәсилидә һәққанийәтни қоллап бу мәктупқа имза қоюшни халайдиғанлиқини билдүрди. Улар мушу арқилиқ техиму көп саһәниң диққитини уйғур диярида немиләрниң болуватқанлиқиға җәлп қилғили болиду; шуниң билән биргә бу ишларниң әмәлийәттә қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт икәнликини йәнә бир қетим әскәртишкә пайдилиқ, дегән пикирләрниму бәрди. Мәктуп қаримаққа илгирики мәктупқа охшаштәк көрүнсиму, бу қетим қирғинчилиқ саһәси билән яхши тонушлуқи болған техиму көп кишиләр буниңға имза қойди."

Питер ирвиңниң билдүрүшичә, уйғур дияридики иҗтимаий паҗиәләр һазир дунядики көплигән тәшкилатларниң қоллиши вә һимайисигә еришиватқан болуп, бу қетимқи мәктупқа имза қойғучилар саниниң ешип бериватқанлиқиму буниң бир дәлили икән.

"алди билән бу қетим биз билмәйдиған көплигән тәшкилатлар, шуниңдәк биз көрүпму бақмиған көплигән мутәхәсссләр бизниң мәктубимизни көргәндин кейин дәрһалла бундақ зулумға учраватқан бир милләт үчүн өзлириниң буниңға имза қойидиғанлиқини билдүрди. Чүнки бу гуруппилар изчил мушу хилдики хизмәтләрни қилип келиватқанлар болғачқа зулум һәққидә бәк обдан чүшәнчигә игә иди. Биз йәнә көплигән башқа тәшкилатлар биләнму алақиләштуқ. Шундақ болғачқимикин, биз бу мәктубни 2020-йили сентәбирдә елан қилған вақиттикигә қариғанда бу қетим техиму көп мутәхәссисләр вә тәшкилатлар буниңға имза қойди. Улар қирғинчилиқниң алдини елиш хизмити билән шуғуллинидиған орунлар болуш сүпитидә хәлқара җәмийәтниң техиму зор қоллишини қолға кәлтүрүш үчүн буниңға бәс-бәстә имза қойди."

Нөвәттә уйғурлар дияридики бастурушниң характери һәққидә ғәрб дунясидики бир қисим һөкүмәтләр кәскин қарарларни елишқа йүзлиниватқан болуп, бу қетимқи очуқ мәктупниң қайтидин елан қилинишидики муһим сәвәбләрниң бириму дәл мушуниңда икән. Улар мушу арқилиқ техиму көп һөкүмәтләрниң бу һәқтики музакирисидә буниң иҗабий болған түрткилик рол ойнишини үмид қилмақта икән. Шундақ болғандила хитай билән болидиған иқтисадий муамилидики мәнпәәтниң униңдинму зор болған кәлгүси бәдәлдин артуқ әмәсликини техиму көп һөкүмәтләргә билдүрүшкә болидикән. У мундақ деди: "биз у мәктупта қирғинчилиқниң болуватқанлиқини, инсанийәткә қарши җинайәт дейишкә болидиған қилмишларниң оттуриға чиқиватқанлиқини тәкитлидуқ. Һазирқи һөкүмәтләр буниң характерини мәйли қирғинчилиқ дәмду яки инсанийәткә қарши җинайәт дәп бекитәмду, биз ашу һөкүмәтләргә бу һәқтә қарар елиш, буниңға тегишлик инкас қайтурушқа һәйдәкчилик болуп қалсун, дәп ойлидуқ. Әмма хитай билән болған иқтисадий муамилини көздә тутуп көплигән дөләтләр бу мәсилидә мөримәс болувалди. яхши йери һазир барғансери көп һөкүмәтләр бу мәсилидә кәскин мәвқәгә меңиватиду. Америка һөкүмитини алсақ, улар навада буниң характерини ‹қирғинчилиқ' дәп бекитсә уларниң дәрһалла әмили һәрикәткә өтүп хитай билән яқа сиқишиши һаҗәт әмәс. Улар бихәтәрлик кеңишидә бу мәсилини кәскинлик билән оттуриға қоюш һәмдә хитай билән болған мунасивәттә буниңға мунасивәтлик бәзи тәдбирләрни елиш арқилиқ буниңға җаваб қайтурса болувериду. Бу алди билән иқтисадий мәнпәәткә тақишидиған бир мурәккәп мәсилә болғачқа һазирғичә буниңда илгириләш аста болуватиду. Әмма ишәнчимиз камилки, барғансери көп саһәниң нөвәттики яманлишип меңиватқан бу қирғинчилиқтин хәвәрдар болушиға әгишип буниңда яхши нәтиҗиләр барлиққа келиду."

Мәлум болушичә, нөвәттә бир қисим һөкүмәтләр уйғурлар дуч келиватқан иҗтимаий бастуруш һадисисини "21-әсирдики қирғинчилиқ" дәп қарар елишни музакирә қиливатқан болуп, хитай һөкүмитиму шуниңға мас һалда бу тарихий йүзлинишни тосуш үчүн түрлүк һийлә-микирләрни ишқа салмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт