"Uyghur qirghinchiliqni toxtitish" heqqide ochuq mektup élan qilindi

Muxbirimiz eziz
2021-01-17
Share
Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati bilen birlikte "Uyghur qirghinchiliqini toxtitish hemde Uyghurlargha qarshi jinayetning soriqini qilish" mezmunidiki birleshme mektupni élan qilghan 29 teshkilat. 2021-Yili 14-yanwar.
Social Media

Uyghur diyaridiki barghanséri éghirlishiwatqan siyasiy basturushlar heqqide xelq'ara jem'iyet küchlük ghulghula qiliwatqanda barghanséri köp sahening bu mesilige köngül bölüwatqanliqi hemde qolidin kélishiche buninggha hemdem boluwatqanliqi melum. Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati 14-yanwar küni yéngiwashtin élan qilghan "Uyghur qirghinchiliqini toxtitish hemde Uyghurlargha qarshi jinayetning soriqini qilish" mezmunidiki Birleshme mektup Bu halni yene bir qétim namayan qildi.

MektupTa Uyghur kishilik hoquq qurulushi we bashqa 51 teshkilat özlirining Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerni "Insaniyetke qarshi jinayetning yene bir qétim ashkara yüz bérishi" dep qaraydighanliqi, shundaq bolghanliqi üchün xelq'ara jem'iyetning Uyghurlar we bashqa türkiy xelqlerning béshigha kéliwatqan bu mudhish apetke diplomatik, insanperwerlik we bashqa tinchliq usulliri bilen jawab qayturush hemde ularni qoghdash mejburiyitining barliqi tepsiliy sherhlendi. Shundaqla Uyghurlargha xas barliq medeniyet kimliki yoqitilish bilen birge nöwette xitay hökümitining Uyghurlarning neslini qurutush basquchigha ötkenliki, Uyghur a'ililirini judaliqqa giriptar qilish we qiz-chokanlarni mejburiy tughmas qiliwétishning hazir bekmu omumlashqan bir hadise ikenliki, mushundaq ashkara qirghinchiliq yuqiri pellige chiqiwatqan ré'alliq aldida xelq'ara jem'iyetning xelq'aragha ortaq bolghan qanun we nizamlargha bina'en Uyghurlargha ige chiqishi lazimliqi keskin tekitlendi.

Mezkur mektupning élan qilinish munasiwiti bilen Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining diréktori ömer qanat muxbirlargha söz qilip "Sherqiy türkistandiki sistémiliq qirghinchiliq 2017-yilila bashlinip bolghan. Néme üchün birleshken döletler teshkilati (b d t) gha eza döletler buninggha qarshi birer tedbir almaydu?" dep so'al qoydi.

Bu heqtiki bayanatta éytilishiche, mezkur ochuq mektup 2020-yili 15-séntebirde bir qétim élan qilin'ghan bolup, bu qétim qayta élan qilin'ghan. Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimi pitér irwingning bildürüshiche, bu mektupni qayta élan qilish hazir zörür bolupla qalmastin uni téximu köp teshkilatlargha we hökümetlerge yetküzüshmu weziyetning teqezzasi hésablinidiken.

"Buningda birnechche sewebni közde tuttuq. Birinchisi, bu hal hélihem dawam qiliwatidu. Amérika, en'gliye we kanada hökümetliri bu ishlargha chétilidighan qirghinchiliq amilliri heqqide yéqinqi mezgillerdin buyan keskin ipade bildürüp kéliwatidu. Shuninggha mas halda köpligen teshkilatlarmu bu mesilige köngül bölüwatidu. Yene bir qisim mutexessislermu baydin hökümiti hakimiyet béshigha chiqishtin burun bu mesilide heqqaniyetni qollap bu mektupqa imza qoyushni xalaydighanliqini bildürdi. Ular mushu arqiliq téximu köp sahening diqqitini Uyghur diyarida némilerning boluwatqanliqigha jelp qilghili bolidu؛ shuning bilen birge bu ishlarning emeliyette qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet ikenlikini yene bir qétim eskertishke paydiliq, dégen pikirlernimu berdi. Mektup qarimaqqa ilgiriki mektupqa oxshashtek körünsimu, bu qétim qirghinchiliq sahesi bilen yaxshi tonushluqi bolghan téximu köp kishiler buninggha imza qoydi."

Pitér irwingning bildürüshiche, Uyghur diyaridiki ijtima'iy paji'eler hazir dunyadiki köpligen teshkilatlarning qollishi we himayisige érishiwatqan bolup, bu qétimqi mektupqa imza qoyghuchilar sanining éship bériwatqanliqimu buning bir delili iken.

"Aldi bilen bu qétim biz bilmeydighan köpligen teshkilatlar, shuningdek biz körüpmu baqmighan köpligen mutexesssler bizning mektubimizni körgendin kéyin derhalla bundaq zulumgha uchrawatqan bir millet üchün özlirining buninggha imza qoyidighanliqini bildürdi. Chünki bu guruppilar izchil mushu xildiki xizmetlerni qilip kéliwatqanlar bolghachqa zulum heqqide bek obdan chüshenchige ige idi. Biz yene köpligen bashqa teshkilatlar bilenmu alaqileshtuq. Shundaq bolghachqimikin, biz bu mektubni 2020-yili séntebirde élan qilghan waqittikige qarighanda bu qétim téximu köp mutexessisler we teshkilatlar buninggha imza qoydi. Ular qirghinchiliqning aldini élish xizmiti bilen shughullinidighan orunlar bolush süpitide xelq'ara jem'iyetning téximu zor qollishini qolgha keltürüsh üchün buninggha bes-beste imza qoydi."

Nöwette Uyghurlar diyaridiki basturushning xaraktéri heqqide gherb dunyasidiki bir qisim hökümetler keskin qararlarni élishqa yüzliniwatqan bolup, bu qétimqi ochuq mektupning qaytidin élan qilinishidiki muhim seweblerning birimu del mushuningda iken. Ular mushu arqiliq téximu köp hökümetlerning bu heqtiki muzakiriside buning ijabiy bolghan türtkilik rol oynishini ümid qilmaqta iken. Shundaq bolghandila xitay bilen bolidighan iqtisadiy mu'amilidiki menpe'etning uningdinmu zor bolghan kelgüsi bedeldin artuq emeslikini téximu köp hökümetlerge bildürüshke bolidiken. U mundaq dédi: "Biz u mektupta qirghinchiliqning boluwatqanliqini, insaniyetke qarshi jinayet déyishke bolidighan qilmishlarning otturigha chiqiwatqanliqini tekitliduq. Hazirqi hökümetler buning xaraktérini meyli qirghinchiliq demdu yaki insaniyetke qarshi jinayet dep békitemdu, biz ashu hökümetlerge bu heqte qarar élish, buninggha tégishlik inkas qayturushqa heydekchilik bolup qalsun, dep oyliduq. Emma xitay bilen bolghan iqtisadiy mu'amilini közde tutup köpligen döletler bu mesilide mörimes boluwaldi. Yaxshi yéri hazir barghanséri köp hökümetler bu mesilide keskin mewqege méngiwatidu. Amérika hökümitini alsaq, ular nawada buning xaraktérini 'qirghinchiliq' dep békitse ularning derhalla emili heriketke ötüp xitay bilen yaqa siqishishi hajet emes. Ular bixeterlik kéngishide bu mesilini keskinlik bilen otturigha qoyush hemde xitay bilen bolghan munasiwette buninggha munasiwetlik bezi tedbirlerni élish arqiliq buninggha jawab qaytursa boluwéridu. Bu aldi bilen iqtisadiy menpe'etke taqishidighan bir murekkep mesile bolghachqa hazirghiche buningda ilgirilesh asta boluwatidu. Emma ishenchimiz kamilki, barghanséri köp sahening nöwettiki yamanliship méngiwatqan bu qirghinchiliqtin xewerdar bolushigha egiship buningda yaxshi netijiler barliqqa kélidu."

Melum bolushiche, nöwette bir qisim hökümetler Uyghurlar duch kéliwatqan ijtima'iy basturush hadisisini "21-Esirdiki qirghinchiliq" dep qarar élishni muzakire qiliwatqan bolup, xitay hökümitimu shuninggha mas halda bu tarixiy yüzlinishni tosush üchün türlük hiyle-mikirlerni ishqa salmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet