Shi jinpingning "Uyghur qirghinchiliqi" ni kéngeytishtiki alte qorali

Muxbirimiz nur'iman
2021-06-29
Share
Shi jinpingning Xitay re'isi shi jinpingning süriti ékranda körsitilgen xoten bazirigha kirish éghizining tekshürüsh ponkitida qatar öchiret turghan Uyghurlar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.
AP

Yéqinda élan qilin'ghan xitayning 2020-yilliq nopus tekshürüsh doklatidiki Uyghur rayonining nopus tekshürüshidiki melumatlargha asaslan'ghanda, xitay hökümiti Uyghurlargha qaritilghan basturushni kéngeytken. "Nyu-york waqit géziti" ötken yili ashkarilighan höjjette xitay re'is shi jinpingning 2014-yili "Ulargha qilchimu rehim qilmasliqimiz kérek" dégenliki otturigha chiqqan idi.

2014-Yilidin 2021-yilighiche bolghan yette yil jeryanida ashkarilan'ghan höjjetler we lagér shahitilirining guwahliqliri, shi jinpingning pilanlighanlirini emelge ashurush yolida jiddiy qedem alghanliqini körsitip béridu.

Yéqinda "Xewer 18" tori "Qilchimu rehim qilmasliq: shi jinpingning shinjangdiki Uyghur qirghinchiliqini kéngeytishtiki alte qorali" serlewhilik bir parche maqale élan qilghan. Maqalide xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan "Irqiy qirghinchiliqi" ni ijra qilishtiki alte qorali tonushturulghan bolup, ular töwendikiche:

Xitaylarni Uyghur rayonigha köchürüsh.

Xitaylarni Uyghur rayonidiki asasliq ishchi-xizmetchige aylandurush.

Uyghurlarning diniy étiqadi bolghan islam dinini xitaychilashturush.

Uyghurlar nopusning köpiyishini kontrol qilish.

Uyghurlarni jaza lagérlirigha solash.

Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish.

Dunya Uyghur qurultiyi xitay ishliri komitétining mudiri ilshat hesen ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasetliri yéngidin bashlan'ghan emes, uzun yillardin biri dawam qilduruwatqan bir siyaset. Xitay peqet 2009-yilidiki 5-iyul weqesidin kéyin, bu siyasitini ochuq-ashkara, pilanliq yürgüzüshke bashlidi."

Gérmaniyelik tetqiqatchi doktor adryan zénzning "Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi: béyjing da'irilirining jenubiy shinjangdiki nopusni elalashturush istratégiyesi heqqide tehlil" serlewhilik ilmiy doklatida körsitlishiche, xitay hökümiti Uyghur rayonida Uyghur nopusining merkezliship ‍olturaqlishish hadisisini "Siyasiy tehdit" dep qarighan. Uyghurlarning tarim wadisidiki nopus nisbitide mutleq üstünlükni igilesh halitini buzup tashlash üchün xitay hökümiti Uyghurlar bilen xitaylarni arilash olturaqlashturush, Uyghur déhqanlirini "Éshincha emgek küchi" dégen namda xitay ölkiliridiki zawutlargha erzan emgek küchi qilip yötkesh, Uyghurlarni zor kölemde lagérlargha qamash qatarliq usullarni qollan'ghan. Uyghur rayonigha milyonlighan xitay köchmenlirini yerleshtürgen. "Uzaq mezgillik eminlik" üchün xitay hakimiyiti "Uyghurlarning tughulushini mejburiy cheklesh" tedbiri arqiliq Uyghur nopusining köpiyishini qattiq kontrol qilghan.

Ilshat hesen ependi xitay re'is shi jinping éytqan "Qilchimu rehim qilmasliq" yolyoruqining mahiyiti heqqide mundaq dédi: "Xitay hakimiyiti Uyghurlargha ikki yol tutqan: xitaylashturush we xitaylashmighanlarni yoqitish."

Doktor adryan zénzning doklatida yene mundaq mezmunlar yer alghan idi: "Ötken birnechche yildin buyan izchil ijra boluwatqan köpligen nopus kontrolluqi tedbirliri tüpeylidin yerlik milletlerning nopusi aziyip, 2040-yiligha barghanda tarim wadisidiki Uyghurlar toqquz yaki toqquz yérim milyonche nopustin ashmaydu. Emma bu waqitqa barghanda, tarim wadisidiki töt wilayette xitaylarning sani az dégendimu ikki milyon'gha yéqin köpiyidu hemde ularning nopustiki nisbiti 20 pirsentke yéqinlap qalidu."

Adryan zénz bu heqte mundaq dégen: "Bu xil asta sür'etlik özgirishni tashqiy dunya asanliqche bayqiyalmaydu. Bundaq bolghanda san jehette azayghan ahalini assimiliyatsiye qilish hemde kontrol qilish téximu asan'gha chüshidu."

Axirida ilshat hesen ependi mundaq dédi: "Dunya oyghinishi kérek. Xitay bu usullarni Uyghurlarghila emes, belki xongkong we tibettimu ishlitiwatidu. Xitay dunyagha bir balayi'apet, shuning üchün uni tosush kérek."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet