Teywen parlaméntida “Uyghur qirghinchiliqi” küntertipke keldi

• Muxbirimiz nur'iman
  2021-08-02

Yéqinda teywen parlaménti kishilik hoquq komitéti we teywen parlaméntida qurulghan “Uyghur dostluq guruppisi” sahibxaniliq qilghan Uyghur qirghinchiliqi toghrisida ochuq ispat anglash yighini échilghan.

Mezkur yighin teywen parlaméntida Uyghurlar heqqide ötküzülgen tunji yighin iken. Yighin'gha teywen parlaménit ezaliri, amérika tereptin dölet mejlisi ezaliridin marko rubiyo, kiris simis, sikot pérri, amérika dölet mejlisi tashqi munasiwetler komitétining re'isi maykél mékkawl, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuri türkel qatarliqlar qatnashqan bolup, ular teywenning Uyghurlar bilen bir septe turghanliqini tebrikligen. Ular teywenning erkin bir dölet bolush süpiti bilen dunyagha erkinlikning zulum üstidin ghalip kélidighanliqining yarqin ülgisini yaratqanliqini eskertken.

Sikot pérri mundaq dégen: “Nöwette éniqla shinjangda ‛irqiy qirghinchiliq‚ ilip bériliwatidu. Eng muhimi biz tarixtin buyanqi eng wehshiy qatil hökümet-xitay kompartiyesige duch kéliwatimiz. Xitay kompartiyesi biz qollighan her qandaq nersini ret qilidu we öch köridu. Ular amérika we teywen tekitlewatqan pikir qilish erkinliki, diniy-étiqad erkinliki dégenlerni qobul qilalmaydu, qarshi chiqidu. ‛insanlarning eng négizlik hoquqi bolghan kishilik izzet-hörmitini qoghdash‚ qimmet qarishimiznimu qobul qilalmaydu. Kelgüsidiki dunya ikki nuqtida ikkige ayrilidu. Biri erkinlikni qoghdash, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan wehshiyliklerge qarshi inkas bildürüsh, yene biri zalim hakimiyetni qurup chiqish, yeni yaman'gha yantayaq bolush. Chünki biz xitayning kelgüsidin némilerni kütüwatqanliqni bilduq. Xitayning özining meqsitige yétish üchün puqralirigha némilerni qilalaydighanliqigha shahit boluwatimiz”.

U yene teywen heqqide mundaq dégen: “Biz xitayning yawayilarche teywenning déngiz qirghiqigha yéqinlishishigha qarap turmaymiz. Ikki döletning munasiwiti barghanséri küchiyishige egiship, xitay kompartiyesining chöküshi üchün biz bille heriket qilishimiz kérek. Toghra teywen bir dölet. Buni eskertish nahayiti muhim”.

Mezkur yighin'gha teywen parlaménti qanun chiqirish komitétining re'isi yow shikün, teywen parlaménti kishilik hoquq komitétining mu'awin bash katipi örkesh dölet, dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa, Uyghur kishilik hoquq qurulushi ijra'iye diréktori ömer qanat qatarliqlarmu qatnashqan.

Yow shikün ependi teywenning ezeldin xitay kompartiyesining mahiyitini bilidighanliqini, teywenning amérika bilen bir septe turup xitay kompartiyesining rezil pilanni emelge ashurmaydighanliqni bildürgen.

U yene mundaq dégen: “Pütün dunyadiki démokratik döletler Uyghurlarni qollaydu. Uyghurlarning xitay kompartiyesidin qutulup chiqishini, wetinimizni birlikte güllendürüshni ümid qilimiz”.

Yighin küntertipi boyiche dolqun eysa ependi söz qilip Uyghurlarning nöwettiki échinishliq weziyitini anglatqan, u yene mundaq dégen: “Erkin we démokratik dunya heqiqiy yaxshi dunya hésablinidu. Yeni lagérlar we mejburiy emgek lagérliri bolmighan, medeniyet we diniy cheklime bolmighan, qalaymiqan tutush we saqchi zorawanliqi bolmighan dunya téximu güzel bolatti. Qisqisi ‛irqi qirghinchiliq‚ bolmighan dunya téximu güzel dunya”.

Lagér shahitliridin zumret dawut we ömer bek'ali lagérda öz közi bilen körgenlirini anglatqan. Yighin ehli we tordin qatnashqan anglighuchilar lagér shahitlirining béshidin ötküzgen qabahetlik künlirining neqeder qorqunchluq ikenlikini bildürüshken. Ular lagérdin chiqqandin kéyinmu xitay kompartiyesi ulargha a'ile tawabi'atliri arqiliq tehdit salghan iken.

Mezkur yighin'gha yene kishilik hoquq közitish teshkilati xitay bölümining diréktori soféy richardson we Uyghurlar mesilisi toghrisida maqale yazghanliqi üchün xitaydin heydep chiqirilghan fransiyelik muxbir ursula göytérs xanimmu qatnashqan. Ular xitaydiki pikir erkinliki, kishilik hoquq depsendichiliki heqqide toxtilip ötken.

Yighinda yene xitayda mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilghan mehsulatlarning teywen bazirigha kérishning aldini élish, kéler yili béyjingda ötküzülmekchi bolghan olimpikning bashqa bir döletke yötkilish qatarliqlar muhim témilar muzakire qilin'ghan.

Teywen parlaménti tarixida tunji qétim Uyghurlar heqqide élip bérilghan bu yighinda amérika, teywen we bashqa dölet parlaménit ezaliri we kishilik hoquq teshkilatliri Uyghur mesiliside birlikte heriket qilidighanliqni bildürüshken.

Bu yil aprélda teywen parlaméntida “Uyghur dostluq guruppisi” ning resmiy qurulghanliqi jakarlan'ghandin buyan teywende Uyghurlar heqqidiki pa'aliyetler xili aktip halgha kelmekte.