Мутәхәссисләр: “сақчилар уйғурларниң садақәтмәнликини хитай дөлитигә бағлаш үчүн қурбан һейтида уйғурларға зияпәт бәргән”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.06.24
saqchi-qurban-heyt-1024 6-Айниң 16-күни, чақилиқ наһийәлик җамаәт хәвпсизлик идарисиниң сақчилири вә башқуруш тәвәликидики аһалиләр “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси идийәсини күчәйтиш” милләтләр иттипақлиқи бир аилә паалийитини қанат яйдуруп, қурбан һейтни тәбриклиди. 2024-Йили 16-июн, чақилиқ
ts.cn

Уйғур елиниң һәр қайси җайлиридики җамаәт хәвпсизлик органлири қурбан һейтида сақчи чедирлирини ечиш, амминиң өйлирини зиярәт қилиш, қизил кино көрситиш вә зияпәт бериш қатарлиқ паалийәтләр арқилиқ уйғурларниң қурбан һейтини тәбриклигән. Шуниң билән бир вақитта, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини илгири сүргән. Уйғур вә хитай вәзийитини көзитиватқан мутәхәссисләр сақчи хадимлириниң һөкүмәтниң тапшуруқи бойичә уйғурларниң шәхсий аилә турмушиға үсүп кирип, уларниң нормал һаятиға мудахилә қиливатқанлиқи шундақла уйғурларниң миллий вә дини кимликини аҗизлаштуруп уларниң садақәтмәнликини хитай дөлитигә вә хитай компартийәсигә бағлашни мәқсәт қилип бу паалийәтләрни елип барғанлиқини илгири сүрмәктә.

Хитай таратқулири “шинҗаңниң һәрқайси җайлиридики җамаәт хәвпсизлик хадимлири һәр милләт хәлқ аммиси билән бирликтә қурбан һейтни тәбриклиди вә җуңхуа миллити ортақ еңини илгири сүрди” мәзмунидики хәвәрләрни көпләп тарқатқан. “шинҗаң гезити” ниң 19-июндики хәвиридә мундақ дейилгән:

 “6-айниң 17-күни, манас наһийәлик җамаәт хәвпсизлик идариси зиярәт паалийити елип барди. Сақчи хадимлири өз тәвәликидики кишиләрниң өйлиригә кирип, уларниң турмуш әһвалини сориди. Кишиләр билән нахша ейтип, уссул ойнап байрамни тәбриклиди. Сақчилар өзлириниң һәрикити билән аммиға көңүл бөлидиғанлиқини намаян қилди, шундақла милләтләр иттипақлиқиниң уруқини көпчиликниң қәлбигә чоңқур йилтиз тартқузди”.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси, доктор һенрик шаҗивски (Henryk Szadziewski) бу һәқтә пикир баян қилип, мундақ деди:

 “җамаәт хәвпсизлики хадимлири амминиң хәвпсизликигә мәсулдур. Улар әлвәттә дөләтни қоғдаш вә дөләтниң райондики бастуруш сияситини йолға қойғучи, йәни дөләтниң вакаләтчисидур. Ундақта улар бу әһвалда йәни бу байрамда қайси хил сиясәтләрни иҗра қиливатиду? қурбан һейтини тәбрикләшкә арилишиш болса районда йолға қоюлған ассимилятсийә сиясәтлириниң бири. Уйғурлар түркий хәлқ вә мусулман. Мәпкуриси пәрқлиқ. Уларниң (уйғурларниң) мәдәнийәт қиммәт қариши, иҗтимаий қиммәт қариши вә сиясий қиммәт қарши хитай дөлитиниң контроллуқиниң сиртида. Шуңа хитай дөлити уларни тәһдит дәп билиду. Шуңа хитайниң сиясити хитай чеграсидин һалқип кәткән бу хил кимликни аҗизлаштуруп, уйғурларниң садақәтмәнликини хитай дөлитигә вә хитай компартийәсигә бағлашни мәқсәт қилиду”.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң тарих дотсенти вә уйғур тәтқиқат институтиниң мудири доктор әркин әкрәм уйғур елиниң һәр қайси җайлиридики җамаәт хәвпсизлик органлириниң қурбан байрамида елип барған паалийәтлиригә вә тәшвиқатиға җиддий инкас қайтуруп, мундақ деди:

 “сақчиларниң қурбан һейтта аммиға көңүл бөлүши ғәлитә бир әһвал. Улар уйғурларниң нормал һаятиға мудахилә қиливатиду. Җамаәт хәвпсизлик органлири қурбан һейтини бир бихәтәрлик мәсилиси дәп көргән болуши мумкин. Хитай һөкүмити хитайдики ислам динини дуняниң башқа йеридики ислам динидин айрийду. Хитайда ислам динини хитайчилаштурушни зор күч билән елип бериватиду. Ислам әқидисидин вә ислам өрп-адәтлиридин йирақ бир милләтни яритишқа урунуватиду”

 Мәзкур хәвәрдә йәнә мундақ дейилгән: “6-айниң 16-күни, керийә наһийәлик җамаәт хәвпсизлики идариси бу райондики башланғуч мәктәпләрниң оқутқучилири, оқуғучилири вә ата-аниларни тәклип қилип, сақчи чедирида иҗтимаий паалийитини қанат яйдуруп, ‛күчлүк җуңхуа миллити еңини турғузуш вә қурбан һейтни тәбрикләш‚ паалийити елип барди”.

Доктор һенрик шаҗивски җамаәт хәвпсизлики идарисиниң оқутқучи, оқуғучи вә ата-аниларни тәклип қилип, сақчи чедирида иҗтимаий паалийитини қанат яйдурушиниң уйғурларниң һәқ-һоқуқиға дәхли-тәруз қилидиған бир йүрүш паалийәт икәнликини көрситип мундақ деди:

 “қурбан һейти аилә билән бирликтә хушал-хурам вақит өткүзидиған бир байрамдур. Шуниң билән бир вақитта қурбан һейти бир диний ибадәттур. Сақчилар вә бу мақалини язған киши бу муһим нуқитини чүшәнмәйду. Сақчиларниң аммиға көңүл бөлүши бир тәшвиқат. Бу йәрдә сақчилар авамниң мәнпәәти үчүн әмәс, дөләтниң мәнпәәти үчүн хизмәт қилиду. Миллий еңини күчәйтиш үчүн қизил кино көрүш вә башқа тәшвиқатларни елип барған. Булар, амминиң һәқ һоқуқиға дәхли-тәруз қилидиған бир йүрүш паалийәтләрдур. Әлвәттә, диний байрам уйғурларниң хитай дөлитиниң сирти билән мунасивәтлик болған епизимологийәсини (epistemologies) вә чүшәнчисини әскәртидиған бир пәйт. Хитай, динни тәкитлимәй, динсиз болған җуңхуа миллити ортақ еңини йолға қуюш арқилиқ уйғурларни әсли динидин айришни мәқсәт қилиду”.

Қурбан һейти һарписида, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари ма шиңруй үрүмчи шәһиридики асасий қатлам мәһәллиләрни зиярәт қилған. Ма шиңруй зиярәт җәрянида җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини күчәйтишни вә ислам динини хитайчилаштуруш йөнилишидә чиң турушни тәләп қилғаниди.

Пирофессори җеймис лейболд (James Leibold) вә доктор андерс кор (Anders Corr) қатарлиқ мутәхәссисләр җуңхуа миллити ортақ еңини бәрпа қилиш арқилиқ хитай һөкүмитиниң йәнә хитай болмиған милләтләрни еритип, хитайда пәқәтла хитайларни мәркәз қилған бирла милләтниң “миллий дөлити” бәрпа қилмақчи болуватқанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.