Уйғур елидә бәлгилимидин сирт роза тутқанлар сақчиға мәлум қилиниду

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-05-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мәһәллә башқуруш комитети вә сақчиларниң уйғурларни тәкшүрүп кәлгән көрүнүши. 2018-Йили 6-авғуст, қәшқәр.
Мәһәллә башқуруш комитети вә сақчиларниң уйғурларни тәкшүрүп кәлгән көрүнүши. 2018-Йили 6-авғуст, қәшқәр.
AP

Уйғур елидә уйғур, қазақ вә башқилар болуп милйонларчә мусулманлар хитайниң йиғивелиш лагерлириға қамалған, пүтүн район хитайниң илғар сәвийәдики назарәт қилиш техникаси арқилиқ қаттиқ назарәт қилиниватқан бир мәзгилдә йетип кәлгән бу йиллиқ рамизан, дуня җамаәтчиликиниң нәзирини қайтидин райондики мусулманларниң рамизандики вәзийитигә мәркәзләштүрмәктә.

Мухбиримизниң мунасивәтлик даириләрдин бу йиллиқ рамизанлиқ чәклимиләр һәққидә мәлумат игилиши җәрянида, һәтта бәлгилимә бойичә роза тутуши рухсәт қилинған категорийәдин башқиларниң роза тутқанлиқи байқалса, уларниң җинайәтчидәк муамилигә учрайдиғанлиқи ашкариланди.

Гүлчеһрәниң бу һәқтә игилигән учури диққитиңларда болсун.

Уйғур елидә, кадирлар, ишчи-хизмәтчиләр вә оқутқучи-оқуғучиларниң роза тутушиға йол қоймаслиқ, рамизан мәзгилидә ашханиларни тақашқа рухсәт қилмаслиқ, идарә-органларда, мәктәпләрдә һәқсиз су вә тамақ тарқитип ғизалинишқа мәҗбурлаш, уйғурларни һарақ-пива ичиш мусабиқилиригә қатнаштуруш, пәрзәнтләрни-ата-анисиниң рамзандики паалийәтлири үстидин назарәт қилдуруш қатарлиқ чариләрниң, хитай һөкүмити тәрипидин уйғур елидә изчил давамлаштуруп келиниватқанлиқи мәлум.

Йеқинқи мәзгилләрдә хитай даирилириниң ислам динини «роһий кесәллик» яки «зәһәрлик өсмә» дәп җакарлиши билән диний кимликниң алди билән һуҗумға учраватқанлиқи, «диний мәсилә» гә бағлинип лагерларға қамалғанларниң көпийиватқанлиқи нәтиҗисидә уйғурларниң һәрқандақ диний түс алған паалийәтләрдин өзини тартишқа мәҗбур болуватқанлиқи мәлум. Бундақ бир шараитта кәлгән бу қетимлиқ рамзанда уйғурларниң диний паалийәтлири йәнә қандақ чәклимиләргә учримақта ? бу һәқтә мәлумат елиш үчүн уйғур елидики мунасивәтлик орунлар билән алақәлишишқа тириштуқ. Үрүмчидики хан тәңри мәсчитигә телефонимиз уланди. Бир хадим бизниң мәсчиттә иптар берәмсиләр дегән соалимизға җаваб беришкә тәмшәлгән болсиму, лекин йенида турған бирәйләнниң телефонниң чәтәлдин кәлгән номур дәп агаһландурушидин кейин җаваб бәрмәйла телефонни үзүвәтти.

Биз йәнә уйғур елидики шинҗаң ислам институтиға телефон улидуқ. Телефонни алған бир уйғур өшрә-закат вә тәравиһ намизи һәққидә сориған соаллиримизға наһайити сәзгүр вә җиддий муамилә қилип, «бизниң бундақ ишлар билән алақимиз йоқ» дегән җавабни берип, телефонни қойди.

Бу йиллиқ рамизан хитай даирилири уйғур елидә лагерларни қурғандин буянқи үчинчи рамизан. Рамизан ейиниң башлиниши билән уйғурлар дияридики милйонлиған мусулманлар аммисиниң башқа мусулманларға охшаш өзи халиғанчә рамизан розиси тутуш имканийитиниңму болмаслиқи мәтбуатлардин йәр алмақта. Бу һәқтә «америка авази» радийосиму өткән һәптә «хитай дипломат шинҗаңдики рамизанлиқ чәклимиләрни етирап қилди» дегән темида хәвәр елан қилип хитайниң пакистанда турушлуқ муавин баш әлчиси җав лиҗйәнниң уйғур елидики рамизанлиқ чәклимиләр һәққидики хәвәрни «ғәрбниң тәшвиқати» дегән болсиму, бирақ униң хитай һөкүмитиниң дөләт кадирлирини, партийә әзалири вә оқуғучиларни диний паалийәтләргә қатнишиштин чәкләйдиғанлиқини етирап қилғанлиқи билдүрүлгән иди.

Хотән наһийәлик интизам тәкшүрүш комитетиниң тор понкитида елан қилинған қара күчләрни тазилаш рәзилликни түгитиш паш қилиш телефон номуриға телефонимиз уланди. Кечилик нөвәтчиликтә турған хитай һөкүмәт хадимидин бири, амминиң роза тутушиға қандақ чәклимиләр барлиқи һәққидики соаллиримизға җаваб берип: «18 яштин юқири адәттики амминиң қанунлуқ диний етиқади вә роза тутушиға йол қоюлиду, оқуғучи-оқутқучи, ишчи хизмәтчи партийә вә һөкүмәт кадирлириниң роза тутуши чәклиниду» дәп җаваб бәрди.

Униңдин қайтуруп йәнә әгәр шундақ роза тутуши чәкләнгәнләрниң роза тутқанлиқи байқалсичу, силәргә мәлум қилиш керәкму ? дәп соридуқ. Униң җаваби районниң бу йилдики рамизан мәзгилидики вәзийитиниң техиму җиддийликини йорутуп бәрди.

У: «һә, бундақлар байқалсиму, бизниң қара күчләрни тазилаш гуруппимизниң униң билән биваситә алақиси йоқ, әмма қанунда йол қоюлғандин башқиларниң роза тутқанлиқи байқалса бизгә әмәс сақчиниң дело мәлум қилиш қизиқ линийәси 110 гә телефон қилиш керәк, улар мәсилиниң характери, еғир-йеникликигә қарап бир тәрәп қилиду» дәп җаваб бәрди.

Хитай һөкүмити йеқинқи йилларда «қанунсиз диний паалийәтниң 28 хил ипадиси», «диний ашқунлуқниң 75 хил ипадиси», дегән йәрлик мизан, бәлгилимиләрни чиқирип, сақал қоюш, һиҗаблиниш, роза тутуш, қуран вә башқа диний китабларни сақлаш, иптар бериш, дуа-тилавәт қилиш, закат вә сәдиқә-питир бериштәк нормал диний ибадәт һәм диний қаидә-йосунларни чәклигән. 2017‏-Йили 4‏-айда қанун чиқирип, юқиридики бир қисим ипадиләрни қанунға хилап қилмиш дәп елан қилған иди.

Мусулманларниң бу улуғ ейида, хитай һөкүмитиниң йәнә қандақ радикал сиясәт вә тәдбирләрни иҗра қиливатқанлиқи һәққидә гәрчә һөкүмәтниң мәхсус уқтуруш яки мәмурий учурлири ашкариланмиған болсиму, хитайниң «пан-һалализим» ға қарши туруш дегән баһанидә, хитайниң ислами истемал адәтлирини чәкләп, ресторан вә истемал мәһсулатлириға һалал бәлгиси қоюшни мәни қилиши уйғурларни ислами йемәк-ичмәк адәтлиридин ваз кечишкә, мусулманларға чошқа гөши қатарлиқ «һалал» болмиған йемәкликләрни йейишни ашкара тәрғиб қилиши, лагерларни қуруш билән тәң бир мәзгилдә давам қиливатқан сиясәтлиридур.

Д у қ рамзан мәзгилидики диний зиянкәшлик һәққидә 7-май күни елан қилған баянатта хитайниң уйғурларниң барлиқ диний паалийәтлирини чәкләватқанлиқи көрситилиду. Шундақла хитай һөкүмитиниң ислам динини «роһий кесәллик» дәп аташ арқилиқ уни пүтүнләй «сүпүрүп ташлаш» қа атланғанлиқи, бу һалниң бу йилқи рамзан мәзгилидә техиму әвҗигә чиққанлиқи тәкитлиниду.

Омумән, рамизан мәзгилидә әслидә хитайларниң һәр қандақ әнәниви байрими, мәсилән, баһар байрими, тавуз чағини, чокантал байрими дегәнләрни кәң тәшвиқ қилип, уйғурларниму мундақ байрамларни дағдуға билән өткүзүшкә тәшкилләйдиған уйғур районидики хитай һөкүмәт орунлири вә мәтбуатлири мусулманларниң улуғ ейи болған рамизан һәққидә тәбрик вә яки рамизанлиқ паалийәткә аит һечқандақ хәвәр вә учурларниму елан қилмиди.

Йеқиндин буян уйғурлар тилға елинған хәлқаралиқ хәвәрләрдинму, хитай һөкүмитиниң рамизанни чәкләш тәдбирлири билинишкә башлиди. Бир қанчә хәлқаралиқ мәтбуатларниң зиярити қобул қилип уйғурларниң рамзандики вәзийити һәққидә мәлумат бәргән дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди районда уйғур мусулманлириниң чошқа гөши йейишкә, исламий истемал адәтлиридин ваз кечишкә мәҗбурлиниватқанлиқлирини тилға алған болуп, хитай һөкүмитиниң мусулманларға қарши бу хил чәктин ашқан чәклимилири «рәзил вә радикал тәдбир» дәп күчлүк тәнқид қозғимақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт