Қазақистандики уйғур вә қазақ паалийәтчилири "уйғур сот коллегийәси" ниң гуваһлиқ нәтиҗилирини күтмәктә

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-09-15
Share
Қазақистандики уйғур вә қазақ паалийәтчилири "уйғур сот коллегийәси" ниң иккинчи қетимлиқ гуваһлиқ аңлаш йиғинида қазақистандин лондонға берип гуваһлиқтин откән қазақ гуваһчилар (солдин оңға) бақитали нур, оринбек көксибек вә ербақит отарбай. 2021-Йили 12-сентәбир, лондон.
Photo: RFA

Йеқинда әнглийә пайтәхти лондонда өткән "уйғур сот коллегийәси" ниң иккинчи қетимлиқ гуваһлиқ аңлаш йиғининиң дуняниң һәр қайси мәмликәтлири билән бир қатарда қазақистанда яшаватқан уйғурларниңму диққәт мәркизидә болғанлиқи мәлум. Уйғур вә қазақ лагер шаһитлириниң бу қетимқи гуваһлиқлириму қазақистандики уйғур вә қазақ паалийәтчилиридә вә иҗтимаий таратқуларда күчлүк инкас қозғиди

Мәзкур гуваһлиқ аңлаш йиғининиң ечилғанлиқи һәққидә мәлуматлар пәқәт айрим һөкүмәтлик әмәс аммиви ахбарат васитилиридә елан қилинғаниди. Шуларниң бири "власт" тор-жорналида берилгән "етникилиқ қазақлар шинҗаңдики түркий тиллиқ мусулманларниң тәқиблиниш пакитлирини тәтқиқ қилидиған йиғинлирида сөзлиди" намлиқ мақалиниң аптори олга логинова "азадлиқ" радийоси хәвәрлиригә вә шу сот уюштурғучилириниң пикирлиригә асасланған. У мәзкур сотниң хитайниң уйғур елидики түркий тиллиқ мусулманларға қарита йүргүзүватқан тәқибләш сияситигә өз баһасини беридиғанлиқини үмид қилған. Мақалида болупму қазақистандин лондонға барған бақитали нур, оринбек көксибек вә ербақит отарбайға охшаш қазақларниң хитай лагерлирида көргән зулумлири һәм шу җәрянда уйғурларниңму әһвали йорутулған. Болупму бақитали нурниң гуваһлиқлири қазақистандики уйғурлар арисида хитайға қарита зор наразилиқ пәйда қилғаниди.

Радийомиз зияритини қобул қилған "атаюрт пидаийлири" тәшкилатииң рәһбири ербол дәвлетбекули әпәнди мундақ деди: "йеқинда болуп өткән лондон уйғур сотидин

Қазақ қандашлиримизму чоң үмид күтиду. Болупму хитайдин зәрдаб чәккәнләр вә уларниң уруқ-туғқанлири, мәйли мушу хитай консулханиси алдида 200 нәччә күндин буян наразилиқ билдүрүп келиватқан аниларму, шу йәрдики башқа қандашлиримизму хитайни сотқа тартса, алдимиздики чоң сотларниң башланмиси болуп қалса, дәп мушу сотқа қаттиқ ишиниватиду. Илгирики лондон сотиға сайрагүл савутбай, өмирбек бекали охшаш қандашлиримиз қатнашқан болса, бу қетимда төт қериндишимиз қатнашти. Һелиму хитай лагерлирида болуп кәлгән қандашлиримиз қазақистанда интайин көп. Уларниң һәммиси хитай бесими сәвәбидин гуваһлиққа чиқалмайватиду. Бу сот йәнә давам қилип, кәлгүсидә көплигән шаһитлар қатнишиду вә соттин чоң нәтиҗиләр чиқиду, дәп үмид қилимиз. Әлвәттә, бу соттин кейин хитай тәрипидин бу шаһитларниң утуқ-туғқанлириға болған бесим йәнә давам қилиду. Хитай бу бесимни тохтатмайду, техиму күчәйтиду. Әмди қазақистандики мәтбуатларда бу мәсилә көтирилмәйду. Сәвәби қазақистан билән хитай зич иқтисадий алақидә. Шуниңдәк қазақистан хитайға қарита бирәр қаршилиқму билдүрмиди. Бу мәсилә пәқәт иҗтимаий таратқуларда йорутулмақта".

Дуня уйғур қурултийиниң қазақистандики мәслиһәтчиси, қазақистан журналистлар иттипақиниң әзаси риза сәмәди әпәндиниң пикричә, бу сотниң нәтиҗилик өткәнлики пүткүл уйғур хәлқини хурсән қилип, униң келәчикигә чоң үмид-ишәнч беғишлиғаникән.

У хәлқара уйғур сотиниң хитай мустәмликичилири үстидин елип берилған уйғур хәлқи тарихидики әһмийити зор сот икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: "чүнки бу сотта хитай басқунчилирини, униң узун йиллардин бери уйғур, қазақ вә башқа милләтләргә қарита инсанийәт тарихида көрүлмигән вәһшийликләрни әмәлгә ашуруватқанлиқини хәлқара қанун-қаидә бойичә сотқа тартти. Мана бу хәлқимизниң узун йиллардин бери қилип келиватқан арзу-армини иди. Йәнә бир әһмийәтлик тәрипи, хитай истилачилириниң уйғур хәлқигә қарита ирқий қирғинчилиқ җинайитини инкар қилип болмайдиған әмәлий дәлил-испатлар арқилиқ дуня җамаәтчиликигә көрситип бәргәнлики болди".

Риза сәмәди уйғур сотиниң утуқлуқ өтүшиниң хитай мәстәмликичилирини алақзадә қилип, интайин еғир әһвалға чүшүрүп қойғанлиқини тәкитлиди.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди бу йили лондондики һәр икки сотниң мувәппәқийәтлик өткәнликини, уларниң нәтиҗилирини чиқириш үчүн йетәрлик дәлил-пакитларниң йиғилғанлиқини көрситип, мундақ деди: "бу сот мәркизий асиядики, шу җүмлидин қазақистандики уйғурларға, аңлиқ уйғурларға зор тәсир қилди. Чүнки асасий хәлқимиз йезиларда турғанлиқтин интернет мәсилиси бар, көпи тиңшалмайду, қаралмайду. Бу сотниң әһмийити шуниңдики, хитайниң уйғурларға қаратқан сияситиниң һәммә саһәлири паш болди. Униң үстигә күчлүк дәлил-испатлар болди. Шу җүмлидин қазақистандики гуваһчилар лагерлардики һәқиқий вәзийәтни пакитлиқ ейтип бәрди. Бу сотта көплигән мутәхәссисләрниң илмий дәлил-пакитлири, доклатлири наһайити күчлүк болди. Буму уйғурларға тәсир қилди, җүмлидин оттура асиядики уйғурларда милләтниң кәлгүсигә бир ишәнч һасил қилди".

Қәһриман ғоҗамбәрди бу соттин кейинму хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң өзгәрмәй, давам қилидиғанлиқини, буниңға хитай һөкүмитиниң, хитайниң әнглийәдики әлчисиниң баянатлиридин көрүшкә болидиғанлиқини тәкитлиди.

Игилишимизчә, мушу йилниң башлиридин тартип алмута шәһиридики хитай консулханиси алдида намайиш болуп, униң қатнашқучилири өзлириниң хитай түрмилиридә вә йиғивелиш лагерлирида гунаһсиз ятқан уруқ-туғқанлириниң из-дерикини тәләп қилип кәлмәктикән. Биз әнә шуларниң бири байболат күнболат билән алақиләштуқ.

Зияритимизни қобул қилған байболат күнболат әпәнди намайишқа чиқиватқиниға бүгүн 220 күн болғанлиқини оттуриға қуюп, мундақ деди: "ахирқи 22 күнниң ичидә үзүл-кесил шу йәрдә йетип, қонуватимиз. Күндүз-түни хитай консулханиси алдида ятимиз. Биз хитай һөкүмити уруқ-туғқанлиримизни қазақистанға қоюп бәрмигүчә бу йәрдин кәтмәймиз дегән принсипта. Әмди йеқинда лондонда болуп өткән хәлқара уйғур сотиға

Биз юқири дәриҗидә баһа беримиз. Бу сотниң болуши вә униңға қатнишиш биз үчүнму интайин муһим. Чүнки бу сот хитайниң қирғинчилиқиға мунасивәтликтур. Биз сот пәйтидә шуни уюштурғучилар билән биваситә алақидә болуп, униң ишиға қатнашқанидуқ. Бу биз үчүн чоң һөрмәт. Бу сотниң кейинки нәтиҗиси яхши болиду, дәп ойлаймиз. Хитайдики уруқ-туғқанлиримизниң қамақтин бошап, қазақистанға келишигә бу сотниңму тәсири зор дәп һесаблаймиз".

40яшлиқ байболат күнболат уйғур елидә туғулған болуп, 2020-йилдин буян хитай консулханиси алдида ялғуз кишилик намайишларға пат-пат чиқип кәлгән вә өзиниң инисиниң вә башқиму қандашлириниң лагерлардин азад қилинишини, хитайниң қирғинчилиқ сияситиниң тохтитилишини тәләп қилған. Байболат күнболат бир нәччә қетим йәрлик сақчилар тәрипидин тутулуп, қамалған вә һәр хил җәриманә пуллири селинғаниди.

Зияритимизни қобул қилған дуня уйғур қурултийиниң қазақистандики вәкиллириниң бири гүлистан һәмрайева ханим мундақ деди: "вәтинимиздә болуватқан паҗиәләрдин, хитай һөкүмитиниң хәлқимизгә қаратқан бастуруш сияситиниң күндин-күнгә күчийиватқанлиқидин, дуня уйғур қурултийиниң уйғур миллий һәрикитидә атқуруватқан ишлиридин қазақистандики уйғурлар даим хәвәрдар болуп туриду, дәп ойлаймән. Бу қетимда лондонда болуп өткән уйғур сотиниң иккинчи йиғини тоғрилиқ хәвәрләр қазақистанда өтүватқан һәр хил паалийәтләрдә, йиғилишларда аһалигә йәткүзүлүп турди. Шундақла бу хәвәрләр иҗтимаий таратқулардиму тохтимай елан қилинип турди. Лондонда болған биринчи сотниң нәтиҗилик тамамлиниши бу йәрдики уйғурларниму қаттиқ һаяҗанландурди. Шуниң үчүн бу қетимқи йиғинға маддий ярдәм көрсәткәнләрниң, мәниви қоллиғанларниң саниму көпәйди. Уларниң ичидә зиялийлар, деһқанлар, тиҗарәтчиләр, яшлар, омумән милләтпәрвәр шәхслиримиз көп болди. Лондон сотида гуваһлиқ бәргәнләрниң кәлтүргән пакитлири бизни қаттиқ тәврәтти. Пүткүл дуня җамаәтчилики буниңдин ойғинип, йеқин арида хитайниң уйғур, қазақ, қирғиз охшаш түрк-мусулман хәлқләргә қарши елип бериватқан қирғинчилиқ сияситини тохтитиду, дәп ишинимән".

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, қазақистанда һәр қандақ қанунсиз намайиш қилиш һөкүмәт тәрипидин мәний қилинғаникән. Қанун бузғучилар һәр хил муддәтлик қамақ җазалириға кесилиду я болмиса уларға түрлүк миқдарда җәриманә пули селинидикән. Шуңа алмутадики уйғурлар узундин буян хитай консулханиси алдиға берип өз наразилиқлирини билдүрүштин мәһрум қалған, һәтта рәсмий шәкилдә йиғилиш қатарлиқ наразилиқ паалийәтлириниму өткүзәлмәй кәлмәктә. Хели көп уйғурларниң уруқ-туғқанлири уйғур диярида тутқун қилишқа, һәтта түрмиләргә солашқа дуч кәлгән болсиму, әмма улар өзлириниң охшашла қазақистанда җазаға учришидин әндишә қилип, өз әһвалини ашкара аңлитишқа җүрәт қилалмай кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт