Qazaqistandiki Uyghur we qazaq pa'aliyetchiliri "Uyghur sot kollégiyesi" ning guwahliq netijilirini kütmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-09-15
Share
Qazaqistandiki Uyghur we qazaq pa'aliyetchiliri "Uyghur sot kollégiyesi" ning ikkinchi qétimliq guwahliq anglash yighinida qazaqistandin london'gha bérip guwahliqtin otken qazaq guwahchilar (soldin onggha) baqitali nur, orinbék köksibék we érbaqit otarbay. 2021-Yili 12-séntebir, london.
Photo: RFA

Yéqinda en'gliye paytexti londonda ötken "Uyghur sot kollégiyesi" ning ikkinchi qétimliq guwahliq anglash yighinining dunyaning her qaysi memliketliri bilen bir qatarda qazaqistanda yashawatqan Uyghurlarningmu diqqet merkizide bolghanliqi melum. Uyghur we qazaq lagér shahitlirining bu qétimqi guwahliqlirimu qazaqistandiki Uyghur we qazaq pa'aliyetchiliride we ijtima'iy taratqularda küchlük inkas qozghidi

Mezkur guwahliq anglash yighinining échilghanliqi heqqide melumatlar peqet ayrim hökümetlik emes ammiwi axbarat wasitiliride élan qilin'ghanidi. Shularning biri "Wlast" tor-zhornalida bérilgen "Étnikiliq qazaqlar shinjangdiki türkiy tilliq musulmanlarning teqiblinish pakitlirini tetqiq qilidighan yighinlirida sözlidi" namliq maqalining aptori olga loginowa "Azadliq" radiyosi xewerlirige we shu sot uyushturghuchilirining pikirlirige asaslan'ghan. U mezkur sotning xitayning Uyghur élidiki türkiy tilliq musulmanlargha qarita yürgüzüwatqan teqiblesh siyasitige öz bahasini béridighanliqini ümid qilghan. Maqalida bolupmu qazaqistandin london'gha barghan baqitali nur, orinbék köksibék we érbaqit otarbaygha oxshash qazaqlarning xitay lagérlirida körgen zulumliri hem shu jeryanda Uyghurlarningmu ehwali yorutulghan. Bolupmu baqitali nurning guwahliqliri qazaqistandiki Uyghurlar arisida xitaygha qarita zor naraziliq peyda qilghanidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Atayurt pida'iyliri" teshkilati'ing rehbiri érbol dewlétbékuli ependi mundaq dédi: "Yéqinda bolup ötken london Uyghur sotidin

Qazaq qandashlirimizmu chong ümid kütidu. Bolupmu xitaydin zerdab chekkenler we ularning uruq-tughqanliri, meyli mushu xitay konsulxanisi aldida 200 nechche kündin buyan naraziliq bildürüp kéliwatqan anilarmu, shu yerdiki bashqa qandashlirimizmu xitayni sotqa tartsa, aldimizdiki chong sotlarning bashlanmisi bolup qalsa, dep mushu sotqa qattiq ishiniwatidu. Ilgiriki london sotigha sayragül sawutbay, ömirbék békali oxshash qandashlirimiz qatnashqan bolsa, bu qétimda töt qérindishimiz qatnashti. Hélimu xitay lagérlirida bolup kelgen qandashlirimiz qazaqistanda intayin köp. Ularning hemmisi xitay bésimi sewebidin guwahliqqa chiqalmaywatidu. Bu sot yene dawam qilip, kelgüside köpligen shahitlar qatnishidu we sottin chong netijiler chiqidu, dep ümid qilimiz. Elwette, bu sottin kéyin xitay teripidin bu shahitlarning utuq-tughqanlirigha bolghan bésim yene dawam qilidu. Xitay bu bésimni toxtatmaydu, téximu kücheytidu. Emdi qazaqistandiki metbu'atlarda bu mesile kötirilmeydu. Sewebi qazaqistan bilen xitay zich iqtisadiy alaqide. Shuningdek qazaqistan xitaygha qarita birer qarshiliqmu bildürmidi. Bu mesile peqet ijtima'iy taratqularda yorutulmaqta".

Dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki meslihetchisi, qazaqistan zhurnalistlar ittipaqining ezasi riza semedi ependining pikriche, bu sotning netijilik ötkenliki pütkül Uyghur xelqini xursen qilip, uning kélechikige chong ümid-ishench béghishlighaniken.

U xelq'ara Uyghur sotining xitay mustemlikichiliri üstidin élip bérilghan Uyghur xelqi tarixidiki ehmiyiti zor sot ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Chünki bu sotta xitay basqunchilirini, uning uzun yillardin béri Uyghur, qazaq we bashqa milletlerge qarita insaniyet tarixida körülmigen wehshiyliklerni emelge ashuruwatqanliqini xelq'ara qanun-qa'ide boyiche sotqa tartti. Mana bu xelqimizning uzun yillardin béri qilip kéliwatqan arzu-armini idi. Yene bir ehmiyetlik teripi, xitay istilachilirining Uyghur xelqige qarita irqiy qirghinchiliq jinayitini inkar qilip bolmaydighan emeliy delil-ispatlar arqiliq dunya jama'etchilikige körsitip bergenliki boldi".

Riza semedi Uyghur sotining utuqluq ötüshining xitay mestemlikichilirini alaqzade qilip, intayin éghir ehwalgha chüshürüp qoyghanliqini tekitlidi.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi bu yili londondiki her ikki sotning muweppeqiyetlik ötkenlikini, ularning netijilirini chiqirish üchün yéterlik delil-pakitlarning yighilghanliqini körsitip, mundaq dédi: "Bu sot merkiziy asiyadiki, shu jümlidin qazaqistandiki Uyghurlargha, angliq Uyghurlargha zor tesir qildi. Chünki asasiy xelqimiz yézilarda turghanliqtin intérnét mesilisi bar, köpi tingshalmaydu, qaralmaydu. Bu sotning ehmiyiti shuningdiki, xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitining hemme saheliri pash boldi. Uning üstige küchlük delil-ispatlar boldi. Shu jümlidin qazaqistandiki guwahchilar lagérlardiki heqiqiy weziyetni pakitliq éytip berdi. Bu sotta köpligen mutexessislerning ilmiy delil-pakitliri, doklatliri nahayiti küchlük boldi. Bumu Uyghurlargha tesir qildi, jümlidin ottura asiyadiki Uyghurlarda milletning kelgüsige bir ishench hasil qildi".

Qehriman ghojamberdi bu sottin kéyinmu xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliq siyasitining özgermey, dawam qilidighanliqini, buninggha xitay hökümitining, xitayning en'gliyediki elchisining bayanatliridin körüshke bolidighanliqini tekitlidi.

Igilishimizche, mushu yilning bashliridin tartip almuta shehiridiki xitay konsulxanisi aldida namayish bolup, uning qatnashquchiliri özlirining xitay türmiliride we yighiwélish lagérlirida gunahsiz yatqan uruq-tughqanlirining iz-dérikini telep qilip kelmektiken. Biz ene shularning biri baybolat künbolat bilen alaqileshtuq.

Ziyaritimizni qobul qilghan baybolat künbolat ependi namayishqa chiqiwatqinigha bügün 220 kün bolghanliqini otturigha quyup, mundaq dédi: "Axirqi 22 künning ichide üzül-késil shu yerde yétip, qonuwatimiz. Kündüz-tüni xitay konsulxanisi aldida yatimiz. Biz xitay hökümiti uruq-tughqanlirimizni qazaqistan'gha qoyup bermigüche bu yerdin ketmeymiz dégen prinsipta. Emdi yéqinda londonda bolup ötken xelq'ara Uyghur sotigha

Biz yuqiri derijide baha bérimiz. Bu sotning bolushi we uninggha qatnishish biz üchünmu intayin muhim. Chünki bu sot xitayning qirghinchiliqigha munasiwetliktur. Biz sot peytide shuni uyushturghuchilar bilen biwasite alaqide bolup, uning ishigha qatnashqaniduq. Bu biz üchün chong hörmet. Bu sotning kéyinki netijisi yaxshi bolidu, dep oylaymiz. Xitaydiki uruq-tughqanlirimizning qamaqtin boshap, qazaqistan'gha kélishige bu sotningmu tesiri zor dep hésablaymiz".

40Yashliq baybolat künbolat Uyghur élide tughulghan bolup, 2020-yildin buyan xitay konsulxanisi aldida yalghuz kishilik namayishlargha pat-pat chiqip kelgen we özining inisining we bashqimu qandashlirining lagérlardin azad qilinishini, xitayning qirghinchiliq siyasitining toxtitilishini telep qilghan. Baybolat künbolat bir nechche qétim yerlik saqchilar teripidin tutulup, qamalghan we her xil jerimane pulliri sélin'ghanidi.

Ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekillirining biri gülistan hemrayéwa xanim mundaq dédi: "Wetinimizde boluwatqan paji'elerdin, xitay hökümitining xelqimizge qaratqan basturush siyasitining kündin-kün'ge küchiyiwatqanliqidin, dunya Uyghur qurultiyining Uyghur milliy herikitide atquruwatqan ishliridin qazaqistandiki Uyghurlar da'im xewerdar bolup turidu, dep oylaymen. Bu qétimda londonda bolup ötken Uyghur sotining ikkinchi yighini toghriliq xewerler qazaqistanda ötüwatqan her xil pa'aliyetlerde, yighilishlarda ahalige yetküzülüp turdi. Shundaqla bu xewerler ijtima'iy taratqulardimu toxtimay élan qilinip turdi. Londonda bolghan birinchi sotning netijilik tamamlinishi bu yerdiki Uyghurlarnimu qattiq hayajanlandurdi. Shuning üchün bu qétimqi yighin'gha maddiy yardem körsetkenlerning, meniwi qollighanlarning sanimu köpeydi. Ularning ichide ziyaliylar, déhqanlar, tijaretchiler, yashlar, omumen milletperwer shexslirimiz köp boldi. London sotida guwahliq bergenlerning keltürgen pakitliri bizni qattiq tewretti. Pütkül dunya jama'etchiliki buningdin oyghinip, yéqin arida xitayning Uyghur, qazaq, qirghiz oxshash türk-musulman xelqlerge qarshi élip bériwatqan qirghinchiliq siyasitini toxtitidu, dep ishinimen".

Xewerlerdin melum bolushiche, qazaqistanda her qandaq qanunsiz namayish qilish hökümet teripidin meniy qilin'ghaniken. Qanun buzghuchilar her xil muddetlik qamaq jazalirigha késilidu ya bolmisa ulargha türlük miqdarda jerimane puli sélinidiken. Shunga almutadiki Uyghurlar uzundin buyan xitay konsulxanisi aldigha bérip öz naraziliqlirini bildürüshtin mehrum qalghan, hetta resmiy shekilde yighilish qatarliq naraziliq pa'aliyetlirinimu ötküzelmey kelmekte. Xéli köp Uyghurlarning uruq-tughqanliri Uyghur diyarida tutqun qilishqa, hetta türmilerge solashqa duch kelgen bolsimu, emma ular özlirining oxshashla qazaqistanda jazagha uchrishidin endishe qilip, öz ehwalini ashkara anglitishqa jür'et qilalmay kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet