“уйғур сот коллегийәси” ниң гуваһлиқ аңлаш йиғининиң қарари уйғур дәвасиға қандақ тәсир көрситәр?

Әнглийәниң лондон шәһиридә даңлиқ кишилик һоқуқ адвокати җефирий найис башчилиқида қурулған “уйғур сот коллегийәси” 4-июндин 7-июн күнигичә испат аңлаш уюштуруп, көп санда лагер шаһити вә бәзи чәтәллик мутәхәссисләрниң баянлирини аңлап өтти. 4 Күн давамлашқан бу сот түркийәдики уйғур зиялийлири, тәшкилат мәсуллири вә амма арисида зор хушаллиқ инкаси пәйда қилиш билән биргә бу соттин чиққан қарар уйғур дәвасиға қандақ тәсир көрситәр? дегән соал пәйда болди? мутәхәссисләр бу сотниң тарихий әһмийәткә игә икәнликини баян қилишти.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири дотсент доктор әркин әкрәм әпәнди мундақ деди: “бу бизниң тәқдиримизни өзгәртидиған тарихий бир тәрәққият болди. Шундақла чәтәлдики даваниң муһим бир қәдими болған болди. Буниң билән бирликтә биз бурун хитайниң бизниң вәтинимиздә йүргүзүватқан сияситини зулум сиясити дәп кәлгән идуқ, әмди ирқий қирғинчилиқ дейәләйдиған болдуқ. Буниңдин башқа хитайниң бу зулум сиясити хәлқарада бирқисим дөләт һөкүмити вә парламентлири тәрипидин ирқий қирғинчилиқ дәп қобул қилинғандин кейин дуняниң һәр қайси җайлиридики сиясәтчиләрму буни ‛ирқий қирғинчилиқ дәйдиған һаләткә келиду. Буниң билән бирликтә шәрқий түркистан мәсилиси һәққидә буниңдин кейин техиму чоңқур тәтқиқатлар елип берилиду. Буниң уйғур дәвасиға техиму зор пайдиси болиду. Бу дәваниң нәтиҗиси елан қилинғандин кейин хитай рәһбәрлирини сотлайдиған йолларму ечилиду”.

Доктор әркин әкрәм әпәнди бу сотниң дуня уйғур қурултийиниң истратегийәсигә асас селип беридиғанлиқини баян қилип мундақ деди: “йәнә бири бу сот дуня уйғур қурултийиниң истратегийәсиниң кейинки басқучлириниң асасини қуруп чиққан болиду. Дәваниң буниңдин кейинки йүзлиниш үчүн асас селинған болди.”

Әнқәрәдики һаҗи байрам университети қанун факултети профессори иляс доған әпәнди “уйғур сот коллегийәси” дин чиқидиған һөкүмниң интайин муһим икәнликини баян қилип мундақ деди: “лондондики ‛уйғур сот коллегийәси‚ қиливатқан испат топлаш паалийити, көп санда киши бәргән гуваһлиқлири келәчәктә хитай дөлити һесаб беришкә тоғра кәлсә буларниң һәммиси муһим испат сүпитидә ишлитилиду. Булардин сирт бу сотниң қарари әгәр ‛инсанийәткә қарши җинайәт‚ яки ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп бекитилсә башқа дөләтләрму шәрқий түркистандики җаза лагерлирида йүз бәргән вәқәләрни ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп қобул қилиши мумкин. Түркийә парламенти яки һөкүмитиму бу соттин чиққан һөкүмни асас қилип туруп бәзи қарарларни мақуллиса болиду”.

Қанун пәнлири профессори, адвокат иляс доған әпәнди түркийәдә хитайниң уйғурларға елип бериватқан бесим сияситиниң зиянкәшликигә учриған көп санда уйғур бар, булар хитайни түркийәдә сотқа бәрсә яки түркийәдиму бундақ бир сот қурулса боламду? дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: “хәлқара қанун җәһәттин бир дөләтниң сотида башқа бир дөләтни сотлаш мумкин әмәс, хәлқара қанун бойичә мушундақ. Башқа бир дөләтни сотлаш үчүн чоқум хәлқаралиқ сот болуши керәк. Сабиқ югославийәдә қурулған сот бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қарари билән қурулған сот иди. Түркийәниң вә башқа дөләтләрниң сотида хитайни сотлиғили болмайду. Уни сотлаш үчүн бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қарари билән қурулған сот болуши керәк. Мән юқирида дәп өткәндәк ‛уйғур сот коллегийәси‚ уйғурлар тоғрисида һөкүм чиқарса уни асас қилип туруп түркийә вә башқа дөләтләрму бәзи қарарларни мақуллуқтин өткүзсә болиду”.

Түркийәдики шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики рәиси һидайәтулла оғузхан зияритимизни қобул қилип, бу гуваһлиқ бериш йиғининиң тарихий әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Ундақта гуваһлиқ бәргән уйғурлар “уйғур сот коллегийәси” дин немиләрни күтмәктә? 7-май күни гуваһлиқ бәргән нурсиман абдурешит ханим 4 йилдин буян ата-аниси вә қериндашлири билән көрүшәлмәйватқанлиқини, “уйғур сот коллегийәси” дин күткән биринчи үмидиниң милйондин артуқ уйғурниң җаза лагерлиридин қоюп берилишидин ибарәт икәнликини баян қилди.

Әнглийәдә қурулған “уйғур сот коллегийәси” ниң гуваһлиқ аңлаш йиғини 4-чесла башлинип, 7-чесла ахирлашқан болуп, көп санда шаһит вә мутәхәссис гуваһлиқ бәргән.