“Uyghur sot kollégiyesi” ning guwahliq anglash yighinining qarari Uyghur dewasigha qandaq tesir körsiter?

En'gliyening london shehiride dangliq kishilik hoquq adwokati jéfiriy nayis bashchiliqida qurulghan “Uyghur sot kollégiyesi” 4-iyundin 7-iyun künigiche ispat anglash uyushturup, köp sanda lagér shahiti we bezi chet'ellik mutexessislerning bayanlirini anglap ötti. 4 Kün dawamlashqan bu sot türkiyediki Uyghur ziyaliyliri, teshkilat mes'ulliri we amma arisida zor xushalliq inkasi peyda qilish bilen birge bu sottin chiqqan qarar Uyghur dewasigha qandaq tesir körsiter? dégen so'al peyda boldi? mutexessisler bu sotning tarixiy ehmiyetke ige ikenlikini bayan qilishti.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri dotsént doktor erkin ekrem ependi mundaq dédi: “Bu bizning teqdirimizni özgertidighan tarixiy bir tereqqiyat boldi. Shundaqla chet'eldiki dawaning muhim bir qedimi bolghan boldi. Buning bilen birlikte biz burun xitayning bizning wetinimizde yürgüzüwatqan siyasitini zulum siyasiti dep kelgen iduq, emdi irqiy qirghinchiliq déyeleydighan bolduq. Buningdin bashqa xitayning bu zulum siyasiti xelq'arada birqisim dölet hökümiti we parlaméntliri teripidin irqiy qirghinchiliq dep qobul qilin'ghandin kéyin dunyaning her qaysi jayliridiki siyasetchilermu buni ‛irqiy qirghinchiliq deydighan haletke kélidu. Buning bilen birlikte sherqiy türkistan mesilisi heqqide buningdin kéyin téximu chongqur tetqiqatlar élip bérilidu. Buning Uyghur dewasigha téximu zor paydisi bolidu. Bu dewaning netijisi élan qilin'ghandin kéyin xitay rehberlirini sotlaydighan yollarmu échilidu”.

Doktor erkin ekrem ependi bu sotning dunya Uyghur qurultiyining istratégiyesige asas sélip béridighanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Yene biri bu sot dunya Uyghur qurultiyining istratégiyesining kéyinki basquchlirining asasini qurup chiqqan bolidu. Dewaning buningdin kéyinki yüzlinish üchün asas sélin'ghan boldi.”

Enqerediki haji bayram uniwérsitéti qanun fakultéti proféssori ilyas doghan ependi “Uyghur sot kollégiyesi” din chiqidighan hökümning intayin muhim ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: “Londondiki ‛Uyghur sot kollégiyesi‚ qiliwatqan ispat toplash pa'aliyiti, köp sanda kishi bergen guwahliqliri kélechekte xitay döliti hésab bérishke toghra kelse bularning hemmisi muhim ispat süpitide ishlitilidu. Bulardin sirt bu sotning qarari eger ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ yaki ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep békitilse bashqa döletlermu sherqiy türkistandiki jaza lagérlirida yüz bergen weqelerni ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep qobul qilishi mumkin. Türkiye parlaménti yaki hökümitimu bu sottin chiqqan hökümni asas qilip turup bezi qararlarni maqullisa bolidu”.

Qanun penliri proféssori, adwokat ilyas doghan ependi türkiyede xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitining ziyankeshlikige uchrighan köp sanda Uyghur bar, bular xitayni türkiyede sotqa berse yaki türkiyedimu bundaq bir sot qurulsa bolamdu? dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi: “Xelq'ara qanun jehettin bir döletning sotida bashqa bir döletni sotlash mumkin emes, xelq'ara qanun boyiche mushundaq. Bashqa bir döletni sotlash üchün choqum xelq'araliq sot bolushi kérek. Sabiq yugoslawiyede qurulghan sot birleshken döletler teshkilatining qarari bilen qurulghan sot idi. Türkiyening we bashqa döletlerning sotida xitayni sotlighili bolmaydu. Uni sotlash üchün birleshken döletler teshkilatining qarari bilen qurulghan sot bolushi kérek. Men yuqirida dep ötkendek ‛Uyghur sot kollégiyesi‚ Uyghurlar toghrisida höküm chiqarsa uni asas qilip turup türkiye we bashqa döletlermu bezi qararlarni maqulluqtin ötküzse bolidu”.

Türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetulla oghuzxan ziyaritimizni qobul qilip, bu guwahliq bérish yighinining tarixiy ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

Undaqta guwahliq bergen Uyghurlar “Uyghur sot kollégiyesi” din némilerni kütmekte? 7-may küni guwahliq bergen nursiman abduréshit xanim 4 yildin buyan ata-anisi we qérindashliri bilen körüshelmeywatqanliqini, “Uyghur sot kollégiyesi” din kütken birinchi ümidining milyondin artuq Uyghurning jaza lagérliridin qoyup bérilishidin ibaret ikenlikini bayan qildi.

En'gliyede qurulghan “Uyghur sot kollégiyesi” ning guwahliq anglash yighini 4-chésla bashlinip, 7-chésla axirlashqan bolup, köp sanda shahit we mutexessis guwahliq bergen.