Jo'anné simis: "Uyghurlar idé'ologiyelik hökümranliqning tejribe matériyali boluwatidu!"

Muxbirimiz eziz
2019-06-27
Élxet
Pikir
Share
Print
En'gliyediki néwkasl (yéngi qel'e) uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas jo'anné simis (Dr Joanne Smith Finley) xanim Uyghur mesilisi toghrisida sözlimekte. 2018-Yili noyabir, washin'gton.
En'gliyediki néwkasl (yéngi qel'e) uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas jo'anné simis (Dr Joanne Smith Finley) xanim Uyghur mesilisi toghrisida sözlimekte. 2018-Yili noyabir, washin'gton.
RFA

Yawropadiki eng nopuzluq ilmiy zhurnallardin bolghan "Ottura asiyagha nezer" zhurnilining 2019-yilliq 1-sani mexsus Uyghurlargha béghishlan'ghan bolup, Uyghur diyarining nöwettiki siyasiy weziyiti oxshimighan nuqtilardin tehlil qilin'ghan bir yürüsh maqalilerni öz ichige alidu. Shular ichide xitay hökümitining "Bixeterlik" we "Térrorluqqa qarshi turush" üchün ijra qiliwatqan bir qatar siyasetlirining mahiyette xitay kompartiyesining yene bir qétim idé'ologiyelik hökümranliq endizisige burulushi ikenliki heqqidiki tehliller birqeder muhim salmaqni igileydu. En'gliyediki néwkasl (yéngi qel'e) uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas jo'anné simis (Dr. Joanne Smith Finley) Bolsa bu mesililerni xitay hökümitining munasiwetlik siyasetlirige baghlighan halda chüshendüridu.

Doktor jo'annéning pikriche, xitay kompartiyesining Uyghur diyaridiki bir qatar siyasetlirige omumiy nezer salghanda bularni 2008-yilini belge qilghan halda roshen bolghan birnechche basquchqa ayrishqa bolidiken. Bu waqitlar bir yaqtin xitay kompartiyesining özi qismen ijtima'iy kirisizlargha duch kéliwatqan, yene bir yaqtin Uyghur diyari xitay hökümitining "Bir belwagh bir yol" qurulushining muhim öter yoli boluwatqan bir mezgilge toghra kélidiken. Yene kélip bu mezgilde xitay kompartiyesi hemmini qayil qilghudek bir dölet idé'ologiye sistémisini berpa qilip chiqalmaywatqan bolghachqa bu xil chong weziyetning Uyghur diyaridiki inkasi bashqiche shekilde otturigha chiqqan.

Bu mesile heqqidiki söhbitimiz jeryanida doktor jo'anné xitay kompartiyesining del mushu sewebtin atalmish "Shinjang xizmiti yighini" achqanliqini alahide tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi:

"Xitay kompartiyesining siyasetliridiki hakimmutleqliq yaki idé'ologiyelik burulush nuqtiliri 2008-yilila otturigha chiqishqa bashlighan. Shu waqitta xu jintawning 'ijtima'iy tengsizlik we oxshimighan tebiqilerdiki naraziliqlarni tügitish arqiliq ortaq güllinish weziyiti berpa qilish' nezeriyesining emeliyette tolimu cheklik ünüm yaritishqila yarighanliqi barghanséri aydinglishishqa bashlidi. Yene kélip shu waqitlarda xitayning iqtisadiy jehettiki ösüsh weziyitide toxtap qélish hadisisi körülüshke bashlidi. Halbuki, xitay hökümiti uzundin buyan mushu xil iqtisadiy ösüsh weziyitini saqlap qélish arqiliq özlirining qanunluq hökümranliq ornigha kapaletlik qilip kelgen idi. Del ene shu mezgillerde körülgen 2008-yilidiki lasa weqesi we 2009-yilidiki ürümchi weqesi xitay kompartiyesining endishe tuyghusini téximu kücheytiwetti. Shuning bilen bir waqitta xitay hökümiti yalghuz iqtisadiy tereqqiyatqa tayinipla gherbtiki chégra rayonlarni emin tapquzalmaydighanliqi téximu chongqur tonup yetti. Ene shu xil arqa körünüsh astida xitay hökümiti 2010-yili birinchi nöwetlik 'shinjang xizmiti yighini' ni achti hemde mushu yighinda 'uzaq mezgillik idare qilish we ebediy eminlik berpa qilish' ni buningdin kéyinki shinjang xizmitining nishani qilishni békitti. Bu shinjangdiki omumiy siyasiy bixeterlik weziyitini mustehkemlesh, 'idiyewi xizmet' ni merkez qilghan halda 'Uyghurlarning qimmet qarishi, dunya qarishi we sadaqet qarishini tertipke sélish'ning bashlinidighanliqidin dérek béretti."

Doktor jo'annéning pikriche, shu qétimliq yighinda Uyghurlarning milliy kimlikini qayta qurup chiqishning deslepki uli sélin'ghan. Aridin uzun ötmey yüz bergen Uyghurlarning bir qisim zorluq heriketlirini xitay döliti "Xelq'ara islam térrorluqi" bilen baghlinishliq bolghan shundaqla döletning bixeterliki üchün chong xewp bolghan amil, dep qarighan. Ular buningdiki eng muhim terkib süpitide "Üch xil küchler" bashchiliqidiki "Esebiylik" amilining "Térrorluq heriketliri" ge menbe bolghanliqini köplep teshwiq qilghan. Buninggha mas halda xitay hökümiti tézdin térrorluqqa qarshi turushni qanun derijisige kötürüp chiqqan.

U bu heqte mundaq dédi: "2014-Yilidiki kunming poyiz istansisi weqesidin kéyin ötküzülgen ikkinchi nöwetlik 'shinjang xizmiti yighini' da 'iqtisadiy tereqqiyat' siyaset ramkisidin chiqiriwétildi hemde 'ebediy eminlik berpa qilish' qa yandashturup uning ornigha 'ijtima'iy muqimliq' témisi seplendi. Buning bilen 2016-yili 'muqimliqni qoghdash' siyasiti chén chüen'goning bu rayondiki yéngi partiye sékrétari bolup teyinlinishi bilen resmiy ijra bolushqa bashlidi. Ene shuningdin bashlap biz idé'ologiyelik xizmetke ehmiyet bérishning küchiyip mangghanliqini, jümlidin 'milletler ittipaqliqi' we 'esebiylikni tügitish' yaki 'esebiy bolghan diniy idiyelerni tazilash' ning muhim salmaqni igileshke bashlighanliqini körüshke bashliduq. 2017-Yili martta 'esebiylikke qarshi turush nizami'ning otturigha chiqishi bilen xitay döliti 'diniy esebiylik bir türlük zeherlik wirus yaki xumar' dep xulase chiqardi. Bu qanunning ijra qilinish emeliyitide bolsa kündilik turmushtiki islamiy pa'aliyetlerning herqandiqini qanunsiz pa'aliyetler qatarida bir yaqliq qilinishqa bashlidi. Halbuki bu pa'aliyetler hemmige ortaq bolghan tinchliq sheklidiki pa'aliyetler bolup, dunyaning köpligen jaylirida izchil dawam qilip kelgen. Emma Uyghurlarning islam étiqadi mushu yosunda jem'iyet üchün bi'ologiyelik tehdit, dep qarilishqa bashlidi."

"Esebiylikke qarshi turush" namida bu heriketni qanun derijisige kötürüwalghandin kéyin xitay da'iriliri Uyghurlarning kündilik turmush adetliridiki köpligen hadisilerni "Esebiylik" ke baghlap chiqqan. Shuningdek bu halni "Idé'ologiye jehettiki késellik" dep atap, uni tézdin "Dawalash" kéreklikini zor küch bilen teshwiq qilghan. Ene shu xil "Éhtiyaj" tüpeylidin Uyghur diyarining herqaysi jaylirida "Qayta terbiyelesh merkizi" namidiki eng deslepki lagérlar otturigha chiqishqa bashlighan.

Jo'annéning pikriche, ishlar "Esebiylik" bilen "Yuqumlinip qalghan" Uyghurlarni "Idé'ologiyelik késel" ni dawalaydighan jaygha apirip qoyush bilenla tügimigen. Eksiche, bu heriketning eng yadroluq qismi shi jinping otturigha qoyghan "Dinni xitaychilashturush" sho'ari bilen chemberchas baghlinip ketken. Shuning bilen bir waqitta sotsiyalistik jem'iyetning puqraliridin ularning dölet menpe'etige xizmet qilish mejburiyitini untumasliq hemde xitay kompartiyesini himaye qilish telep qilin'ghan. Idé'ologiyelik mesililerni bolsa xudaning yardimi bilen emes, belki kompartiye arqiliq hel qilishqa chaqiriq qilin'ghan.

U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi: "Esebiylikni tügitish kürishige yéqindin hemdemde bolghini dinni xitaychilashturush herikiti boldi. Buningda xitay döliti diniy étiqad pa'aliyetchilirining dölet menpe'etige we kompartiyege sadiq bolush lazimliqini ularning yadigha sélip turushni istigen idi. Mundaqche éytqanda, buningda xitay kompartiyesi diniy étiqad pa'aliyetchilirining xudani bir yaqqa qayrip qoyup turup, kompartiyege ishinishini, kompartiyege egishishini hemde kompartiyening sözini anglishini ümid qilghan idi. Bu hal yalghuz islam dinigha étiqad qilghuchilar üchünla shundaq bolup qalmastin, yene xristi'an guruppiliri, keyféngdiki xitay yehudiyliri, shawlin buddizimigha étiqad qilghuchilar dégenlerning hemmisigila tetbiqlandi. Mesilen alsaq, téxi yéqinda xitay emeldarliri melum bir jaydiki xristi'anlar jamesini chérkawning témigha oyuwétilgen muqeddes on perman (höküm) ning birini éliwétishke buyrughan. Tamdin qomuruwétilgen bu perman 'mendin bashqa héch ilah yoqtur' dégen madda iken. Bu xildiki tipik misallardin yene biri qatarida ilgiriki waqitlarda meschitlerning peshtaqlirigha ésilghan 'döletni söyeyli, dinni söyeyli' dégen sho'arlarning emdilikte 'partiyeni söyeyli, döletni söyeyli' dégen'ge almashqanliqini körsitish mumkin. Bu xildiki idé'ologiyelik hökümranliqta hökümetning siyasetliri emes, belki kishilerning pikir éqimliri yaki ularning kallisidiki nersiler naraziliqning menbesi, dep qarilidu. Del shu sewebtin hazir Uyghurlarning oylawatqan nersilirining hemmisila xata, dep qarilip, tüzitish telep qiliniwatidu."

Melum bolushiche, xitay kompartiyesining Uyghur diyaridiki diniy étiqadni teltöküs yoqitip, uning ornigha xitay kompartiyesini hemde shi jinpingni merkez qilghan yéngi "Ilahiy merkez" ni berpa qilish urunushi jiddiy dawam qilmaqta iken. Emma chet'ellerdiki alaqidar mutexessisler we diniy zatlar "Bu xildiki urunush tarixta héchqachan utuq qazinalighan emes" dep qarimaqta iken.

Toluq bet