Proféssor mutellip elihajim emchi: bizning meqsitmiz Uyghur tébabitini tereqqiy qildurush, dunya sehiye teshkilatigha en'ge aldurush, xelq'aralashturush

29-Dékabir yekshenbe küni istanbulda, “Xelq'ara Uyghur tébabetchilik dorigerlik ilmiy muhakime yighini” échildi. Bu yighin istanbulda yéngidin qurulghan Uyghur tébabetchilik-dorigerlik tetqiqat wexpi teripidin uyushturulghan bolup, yighin'gha Uyghur tébabet saheside ishlewatqan Uyghur doxturlar, téwiplar we mutexessisler qatnashqan bolup, Uyghur tébabetchiliki we dorigerlikige alaqidar 30 din artuq ilmiy maqale oqup ötüldi. Bu yighin'gha Uyghur we türklerdin 300 ge yéqin kishi qatnashti.

Yighin qur'an kerim tilawet qilish bilen bashlandi. Yighinda, Uyghur tébabetchilik-dorigerlik tetqiqat wexpining re'isi, mudir wrach we proféssor mutellip elihajim emchi ependi échilish söz qilip, yighinning échilish meqsiti toghrisida toxtaldi. 

Uyghur tébabetchilik-dorigerlik tetqiqat wexpining bash katipi abdul'ehed uchqunning bildürüshiche, bu yighinning meqsiti, Uyghur tébabitini türkiye we dunyagha tonutush, Uyghur tébabitini qoghdash, tereqqiy qildurush, resmiyetsiz we yaki yekke halettiki Uyghur tébabet kespini qanun'gha uyghunlashturush we sistémilashturush toghrisida muhakime we muzakire qilishtin ibaret iken. 

Yighinda söz qilghan Uyghur tébabetchilik-dorigerlik tetqiqat wexpining re'isi, proféssor mutellip elihajim emchi ependi “Uyghur tébabetchilik-dorigerlikning tereqqiyat tarixi basquchliri” dégen témida söz qildi. 

U, Uyghur tébabitining 2500 yilliq tarixqa ige ikenlikini ilmiy we tarixi pakitlar bilen otturigha qoydi. U yene miladiydin ilgiri 375-460-yillar arisida otken téwip ghazbayning xotende yashighanliqini, uning 312 xil dora heqqide “Ghazbayning ot-chöp dorilar qamusi” dégen meshhur kitabni yazghanliqini bayan qildi.

Yighinda yene, Uyghur tébabetchilik-dorigerlik tetqiqat wexpining bash katipi abdul'ehed haji uchqun “Dunyadiki en'eniwi tébabetler we ulargha a'it siyasetler”, doktor nametjan muhemmed yaghma ependi “Chet'elde Uyghur tébabiti üchün pursetler we duch kéliwatqan mesililer”, dokur meghpiret bozlar “Uyghur tébabetchiliki we bashqa en'eniwi tébabetchilikte qollinidighan bezi ösümlük dorilarning tesirlishishige bir nezer”, mahirnur muhemmed emchi “Uyghur tébabetchilik dorigerlik nezeriye ilmining hazirqi zaman tetqiqat netijiliri” dégen témilarda söz qildi. 

Yighinda élip bérilghan muzakire we munazire netijiside, “Xelq'ara Uyghur tébabiti we dorigerliki ilmiy jem'iyiti” namda jem'iyet qurulghan we “Uyghur tébabetchilik-dorigerlik ilmiy zhurnili” namida her alte ayda bir neshr qilinidighan zhurnal tesis qilin'ghan we bu zhurnalning yighinda otturigha qoyulghan ilmiy maqalilerdin 30 parchisi kirgüzülgen tunji sani neshr qilin'ghan. 

Biz bu yighin we Uyghur tébabet tetqiqat wexpi toghrisida pikir-qarashlirini élish üchün mezkur wexpining re'isi mutellip elihajim emchi ependi we bash katipi abdul'ehed uchqun bilen söhbet élip barduq. 

Abdul'ehed uchqunning bildürüshiche, Uyghur tébabet tetqiqat wexpi, 12-ayda türkiye hökümiti teripidin resmiy testiqlinip qurulghan bolup, mezkur wexpe Uyghur tébabitini dunyagha tonutush, saqlap qélish we warisliq qilish, kéyinki ewladlargha miras qaldurushni shundaqla tereqqiy qildurushni meqset qilidiken.

Mutellip elihajim emchi ependining bildürüshiche, mezkur organ Uyghur tébabitini tereqqiy qildurush we dunya sehiye teshkilatigha en'ge aldurush, xelq'aralashturush, bu arqiliq Uyghurlarni we Uyghur tébabitini dunyagha tonushturushni nishan qilidiken.

Proféssor mutellip elihajim emchi ependining bildürüshiche, Uyghur tébabetchiliki ikki türlük bolup, birinchisi dawalash kespi, ikkinchisi dorigerlik kespidur. Dorigerlik kespini ögitish Uyghur diyarida toxtitilghan we 2010-yilidin bashlap Uyghur tébabet dorigerlik zawutliri xitay shirketlirige höddige bérilgen we Uyghur shirketler iqtisadi jehette cheklimige uchrighanliqi sewebidin hödde alalmighan weyaki bezi xitay shirketler Uyghurlar bilen shérik bolup dora yasighan. Biraq, melum mezgildin kéyin xitay shirketliri rétséplarni sétiwélip özliri dora yasashqa bashlighan we Uyghur tébabet dorigerlik kespi bilen shughullan'ghan yekke tijaretchilerge cheklime qoyghan. 

Yighin heqqide ziyaritimizni qobul qilghan doriger adiljan bu yighindin nahayiti memnun bolghanliqini ipadilep shularni bayan qildi: wetende péshqedem téwiplirimiz bir-birlep dunyadin kétishi, qolgha élinishi we erkin pa'aliyet qilalmasliqi, shuningdek xitaylarning Uyghur tébabitinimu özining qiliwélishqa xiris qiliwatqan peytte, Uyghur tébabetchilik-dorigerlik tetqiqat wexpi mes'uli mutellip elihaji emchining bashchiliqida we bir qisim tébabet xadimlirining mesliheti bilen échilghan bu yighin Uyghur tébabitini türkiye we dunyagha tonutush, Uyghur tébabitini qoghdash we tereqqiy qildurush, kinishkisiz yaki yekke halettiki Uyghur tébabet kespini qanun'gha uyghunlashturush we sistémilashturush jehette muhim ehmiyetke ige.

Proféssor mutellip elihajim emchi ependi, xoten wilayetlik Uyghur tébabetchilik doxturxanisi we Uyghur tébabetchiliki aliy téxnikomida 30 yildin artuq emeliy dawalash we oqutush xizmiti bilen shughullan'ghan. U, Uyghur tébabetchilik-dorigerlik toghrisida d 30 parchidin artuq tébbiy kitab we derslik yazghan. U, 2016-yili türkiyege kelgen bolup hazir Uyghur tébabet tetqiqat wexpining re'isi bolup xizmet qilmaqta iken. U yene, istanbulda Uyghur tébabet saheside kurs échip téwip yétishtürmekte iken.