«Уйғур, тибәт вә хоңкоңлуқлар бирликтә хитай һакимийитиниң маһийитини ашкарилиши керәк»

Мухбиримиз ирадә
2020-05-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғурлар билән тибәтләр бирлишип австралийәниң мелборин шәһиридә елип барған хоңкоңлуқларни қоллаш намайишидин бир көрүнүш. 2019-Йили 25-авғуст. Мелборин, австралийә.
Уйғурлар билән тибәтләр бирлишип австралийәниң мелборин шәһиридә елип барған хоңкоңлуқларни қоллаш намайишидин бир көрүнүш. 2019-Йили 25-авғуст. Мелборин, австралийә.
RFA/Uchqun

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, 1-май җүмә күни америкадики әркин тибәт оқуғучилар тәшкилатиниң орунлаштуруши вә америкадики «уйғур һәрикити» тәшкилати башлиқи рошән аббас ханим, «хитайда кишилик һоқуқ» тәшкилати башлиқи шарон хом ханим вә тибәт һәрикити институти башлиқи ладун тетуң ханимларниң қатнишиши билән бир тор сөһбәт йиғини уюштурулди.

Мәзкур сөһбәт йиғини хитай һөкүмити таҗсиман вирус һәққидики әмәлийәтни йошуруш арқилиқ пүтүн дуняға хәвп пәйда қилған бир шараитта уйғур, тибәт вә хоңкоң демократийә тәшкилатлири немә қилиши керәк? дегән соални чөридигән асаста әп берилди.

Сөһбәттә алди билән рошән ханимға сөз берилди. Рошән ханим мундақ деди: «хитай һакимийити тәрипидин уйғурларға елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқ һәрикити бизгә, силәргә охшаш хитай һакимийитиниң тәһдитигә учраватқанларға тонушлуқ болсиму, әмма биз бу мәсилини пүтүн дуня билидиған саватқа айландурушимиз керәк».

Рошән ханим сөзидә хитай һакимийити вирусни йошуруш арқилиқ пүтүн дуняға хәлқигә, дуня иқтисади вә тинчлиқиға зор тәһдит пәйда қилғанлиқи, әгәр хитай әмәлийәтни йошурмиған болса бундақ зор чиқим келип чиқмаслиқи мумкинликини әскәртип туруп, һазирқи вақит хәлқаралиқ җамаәтни хитай һакимийитиниң маһийити һәққидә тонушқа игә қилидиған муһим пәйт,» деди.

Рошән ханим йәнә хитай һакимийитиниң бүгүнгичә иқтисадий күчигә тайинип уйғурлар, тибәтләр вә хоңкоңлуқларға қиливатқан зулумиға қарши хәлқараниң сүкүтини сетивелип кәлгәнликини, амазон ширкити қатарлиқ чоң ширкәтләрниң хитай билән тиҗарәтни давамлаштуруватқанлиқини, хитайниң 2022-йили қишлиқ олимпик мусабиқисигә саһибханилиқ қилишиға йол қоюлуватқанлиқидәк мәсилиләрни әскәртти. У мундақ деди: «биз хитайниң уйғур, тибәт вә хоңкоңлуқларға қаратқан бастурушлириниң тартуқлинишиға йол қоймаслиқимиз керәк вә һәммимиз бирликтә ортақ һалда хитай һакимийитиниң маһийитини ашкарилаш үчүн күч чиқиришимиз керәк».

Арқидин «хитайда кишилик һоқуқ» тәшкилати башлиқи шарон хом ханим сөз қилди. У сөзидә, хитай һакимийитиниң вабани кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә бесимни күчәйтидиған пурсәткә айландурулғанлиқини алаһидә әскәртти. У вирус кризиси пүтүн дуняни искәнҗигә алған шараитта хитай һакимийити елип бериватқан һәрикәтни икки җәһәттин тәһлил қилди. У, биринчидин, хитайниң вирус арқилиқ дуняниң диққитини бурашқа урунуватқанлиқи, өзиниң вирус мәсилисидики мәсулийитидин қечип, өзлириниң бу вабаға сәвәб болғанлиқидәк әмәлийәтни бурмилап тәшвиқ қиливатқанлиқини әскәртти. Шарон ханим сөзидә: «хитай бу арқилиқ бизму вирусниң зиянкәшликигә учриғучи вә биз дуняға ярдәм қилип, дуняни вирустин қутулдуримиз дегән идийәни сиңдүрмәкчи болуватиду,» деди. Иккинчи бир тәрәптин, у хитай һөкүмитиниң һазир вирус мәзгилидин пайдилинип, бесимни чоңқурлаштурғанлиқини билдүрди.

Шарон ханим сөзидә: «хитай һөкүмити бу вирустин пайдилинип шәрқий түркистандики вә тибәттики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини йәниму күчәйтти. Улар хоңкоңда пәрдиниң алдиға өтти. Илгири биз биләттуқ, пәрдиниң арқисида кимниң ишларни башқуруватқанлиқини. У вақитта улар пәрдә арқисида туруп өзиниң қорчақлири арқилиқ әмилини йүрүтәтти. Бирақ һазир у қорчақларни башқуридиғанлар биваситә сәһнә алдиға чиқти, вирус кризиси билән тәң лагер мәсилиси, мәҗбурий әмгәк, мәдәнийәт вә тил чәклимиси қатарлиқ бесим сиясәтлири йәниму күчәйди, хоңкоңда қанун вә әркинлик йәниму илгириләп дәпсәндә қилинишқа башлиди. Хитай һакимийитиниң бесим сиясити нәччә он йилдин бери мувәппәқийәтлик һалда давамлишип келиватиду. Мана бу бизни ойландуруши керәк» дегәнләрни тәкитлиди. У немә қилиш керәклики һәққидә тохтилип: «биз қандақ қилғанда буниңға хатимә берәләймиз? һәрқайси органлар вә һөкүмәтләр бу мәсилидә җиддий ойлиниши керәк, дәп ойлаймән. Пүтүн дуня бу реҗимниң пүтүн дуня үчүн бир тәһдит икәнликини тонуп йетиши керәк,» деди.

Тибәт һәрикити институти башлиқи ладун тетуң болса хитай һакимийитиниң учурни қамал қилиши нәтиҗисидә һазир пүтүн дунядики һәрбир инсанниң һаятиниң ғайәт зор өзгиришкә учриғанлиқини әскәртти. У; «тибәтләр вә уйғурлар вә башқилар йиллардин бери учрап кәлгән хәвпкә һазир пүтүн дуня хәлқи учраватиду. Бизләр дуняниң башқа йәрлиридә йәни тибәттин, шәрқий түркистандин йирақ йәрләрдә турупму һаятий хәвпкә учраватимиз. Бу кишини һәқиқәтәнму ойға салиду.» Деди. Бирақ у хитайниң һазир вирус сәвәблик пүтүн дуняниң тәнқид обйети болуп қалғанлиқи шуңа хитайни бу җинайитидин һәргизму асанлиқчә қутулуп кетәлмәйду, дәп қарайдиғанлиқи билдүрди.

Кейин риясәтчи рошән ханимдин вирус мәзгилидә лагердикиләрниң вәзийити һәққидә йеңи учур бар-йоқлуқини сориди.

Рошән аббас ханим буниңға җавабән «худди тибәттикигә охшаш уйғур районидин һазир хәвәр елишниң интайин қийинлиқини, чәтәлләрдә яшаватқан нурғун уйғурларниң һазир өз аилә әзалиридин хәвәр алалмай яшаватқанлиқини ейтти. У: «вирус мәзгилидә шәрқий түркистандики лагерларниң әһвали мени қаттиқ қайғуландурмақта. Уларниң начар шараитларда вирус билән юқумлиниш еһтималлиқи техиму юқири» деди.

У йәнә, хитай һакимийитиниң уйғурларниң илғар зиялийлири, язғучи, әдиб, дохтур, оқутқучилири, пулдарлири вә башқиларниң һәммисини «қайта тәрбийәләш» намида лагерларға солиғанлиқини вә өз һәдисиниңму шуларниң бири икәнликини, хитай һакимийитиниң уйғурларни хитай өлкилиригә мәҗбурий әмгәкчи қилип йөткәш билән биргә, хитай көчмәнләрни түркүмләп бикарлиқ өй вә бикарлиқ йәр-земин берип йөткәватқанлиқини билдүрди. У сөзини хуласиләп: «һазир хитай һакимийитигә қарши күрәшни йәниму күчәйтидиған, дуня җамаәтчиликигә хитайниң пәқәт уйғурлар вә тибәтләр вә хоңкоңлуқларғила әмәс, бәлки пүтүн дуняға, һәрбир инсанға тәһдит икәнликини йәниму күчәп тонуштуридиған вақиттур» деди.

Юқиридики икки тәшкилатниң директорлириму бирдәк һазирқи вақитниң бу милләтләргә қилиниватқан зулумни аяғлаштуруштики һалқилиқ пәйт икәнликини тәкитлиди. Улар сөзидә хоңкоң, тәйвән, тибәт вә уйғурларниң бир ариға келиши, авазлирини бирләштүрүшиниң һәл қилғуч әһмийити барлиқини тәкитләшти.

Фейисбук тори арқилиқ тарқитилған бу сөһбәт йиғинини көп санда кишиләр иштирак қилди.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт