Qazaqistan Uyghur yashliri bügün millet teqdiri heqqide néme oylaydu?

• Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
  2019-03-18

Uyghurlarning ottura asiyada uzun yillardin buyan yashap, bu rayondiki qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we türkmenistan qatarliq jumhuriyetlirining omumiy tereqqiyatigha özlirining munasip töhpisini qoshup kéliwatqanliqi melum. Mezkur jumhuriyetler ichidin qazaqistanda yashawatqan Uyghurlarning sani Uyghur élidin kéyinki ikkinchi orunda turidu. Qazaqistan Uyghur medeniyiti shundaqla tereqqiyat jehettinmu bu jumhuriyetlerdin üstün turidu. Buninggha memlikette Uyghurlarning öz milliy mektepliri, metbu'ati, edebiyati, ilim-peni we sen'itining mewjut ikenliki delil bolalaydu.

Metbu'at sehipiliridin igilishimizche, qazaqistan Uyghurliri qazaq xelqi bilen birlikte memlikette yürgüzülüwatqan iqtisadiy, medeniy, ijtima'iy sahelerdiki barliq ish-pa'aliyetlirige yéqindin ariliship, bu jehette bolupmu yashlargha bolghan ishench-ümid barghanséri ashmaqta. Qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéfning 2019-yilni “Yashlar yili” dep élan qilin'ghan idi. Bu mesile Uyghur yashliriningmu diqqet merkizidin sirt qalmidi. Yéqinda jumhuriyetlik “Uyghur awazi” gézitide “Yashlar yiligha munasiwetlik qandaq teklipingiz bar?” namliq maqale élan qilinip, uningda her sahelerge wekillik qilidighan bir guruppa Uyghur yashlirining bu heqtiki pikir-teklipliri otturigha qoyulghan idi. Ular milliy ma'aripni saqlash, yashlarda milliylik, milletperwerlik hés-tuyghulirini terbiyelesh, bilim élishqa intildürüsh, yashlar arisidiki ishsizliqni yoqitip, hökümet teripidin ulargha bolghan ghemxorluqni kücheytish, milliy qedriyetlerni saqlash hem tereqqiy etküzüsh we bashqimu mesililer boyiche öz pikirlirini bildürgen. Ular, bolupmu yéza yashlirigha köprek ehmiyet bérish ikenlikinimu tekitligen idi.

Biz shu munasiwet “Uyghurlarning bügünki kündiki teqdiri heqqide Uyghur yashliri néme oylaydu?”, ularni “Köprek néme bi'aram qilidu?”, dégen so'allirimizgha jawab élish üchün bir qatar yashlarni söhbetke tarttuq.

Almuta wilayiti emgekchiqazaq nahiyesining isma'il sattarof namidiki gheyret ottura mektipining pédagog-uyushturghuchisi, sha'ir abduljan aznibaqiyéf hazir qazaqistanliq Uyghurlarning mutleq köp qismini Uyghur teqdirining oylanduridighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Millet teqdiri! uning yoqilishimu, rawaj tépishimu wijdanimizgha baghliq. Milletning teqdirige wayim qilsaq, milletning millet bolup saqlinishini oylisaq, eng awwal ana tilimizning qedir-qimmitini bilishimiz kérek. Ana tilimizsiz biz tirik yétim. Ana wetinimizde millet teqdiri dogha tikiliwatqan peytte qazaqistan döliti yaritiwatqan mumkinchilik-shara'itlarni toghra we izchil paydilinip, özlükimizni saqlap qélishqa bar küch-gheyritimizni sélish bizning burchimiz. Uning béshida, elwette, ziyaliylar turushi ewzel. Ularni egiship awam xelq oyghinidu. Yashlar öginidu”.

Almuta shehiri edliye shirkitining xadimi élemjan talipof mundaq dédi: “Asasiy meqsitimiz kélechekte milliy rohimizni saqlap qélish, uni kéyinki ewladqa miras qaldurush. Milliy rohimiz, ana tilimizni we bibaha medeniyitimizni saqlap qélishtin ibaret. Ana tilimizni saqlap qélish üchün biz milliy ma'aripqa köp köngül bölüshimiz kérek. Tarixiy wetinimizdiki hazirqi weziyet bashqa memliketlerde yashawatqan qandashlirimiznimu teshwishlendürmekte. Roh ölmise, milletmu ölmeydu.”

Turan uniwérsitétining oqutquchisi, tarixchi alime zulpiye kerimowaning éytishiche, eyni waqitta Uyghurshunasliq ilmi her saheler boyiche jushqun rawajlan'ghan iken. U mundaq dédi: “Özümning ilim bilen shughulliniwatqinimgha köp yillar boldi. Shuning üchün méni qazaqistanning bir puqrasi süpitide öz waqtida akadémiklar ghojexmet sedwaqasof, abduweli qaydarof, shundaqla malik kebirof, dawut isiyéfqa oxshash ataqliq alimlirimiz hülini salghan Uyghurshunasliq ilmining kélechiki bek teshwishlendüridu. Omumen alsaq, hazir yashlar arisida ilimgha bolghan qiziqish bek kémiyip ketti. Hazir Uyghurshunasliq mesililiri bilen shughulliniwatqanlarning sani bek az. Kélechekte ularning ornini kim basidu? dégen teshwish bar. Yene bir éytip kétidighan nerse, Uyghur alimliri asasen tarixiy wetinimizde yashaydu. Kéyinki waqitlarda shular bilen bolghan alaqilirimiz tamamen üzüldi. Ilmiy alaqe bolmisa tereqqiyat hergiz bolmaydu. Ataqliq alimlirimizning türmilerge, lagérlargha qamalghanliqi bizni qattiq échinduridu hem ularning teqdiri bizni teshwishlendürüwatidu. Chünki Uyghur ilmining teqdirimu xelqimiz teqdirining bir bölüki.”

Qazaqistan Uyghur yashlar birlikining ezasi ilzat jalalof qazaqistanliq Uyghur yashlirini bügünki künde birinchi nöwette milliy ma'aripning kélechiki köprek oylanduridighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Sewebi milliy kimlikimiz shuning bilen ölchinidu emesmu?! . Emma kéyinki waqitlarda pütkül xelqimizni, shu jümlidin biz, yashlarni, tarixiy wetinimizdiki qérindashlirimizning, shundaqla qazaq, qirghiz, tatar we bashqimu qandash milletlerning échinishliq ehwali bek oylanduridu. Sherqiy türkistanda kommunistik xitay hakimiyiti jaza lagérlirini échip, u yerde qiynash, kemsitish, insan hoquqlirini depsende qilish arqiliq dinimizni yoqitip, tilimizni, dilimizni xitaylashturush siyasitini élip bériwatidu. Ehwalimiz heqiqetenmu intayin éghir. Xelqimizning teqdiri qil üstide turidu. Shuning üchün biz, qazaqistanliq Uyghur yashliri dunya jama'etchilikini, barliq xelq'ara we insan hoquq teshkilatlirini Uyghur mesilisige köngül bölüshke chaqirimiz.”

Ilzat jalalofning éytishiche, qazaqistan Uyghur yashliri kéyinki yillarda dunya Uyghur qurultiyining pa'aliyetlirigimu yéqindin arilashmaqtiken. U yene mundaq dédi: “Xelqimiz mushundaq éghir ehwalgha chüshüp qalghan bir waqitta biz qazaqistan Uyghur yashliri dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi erkin exmetof bashchiliqida qazaqistan qanunliri da'iriside pa'aliyet élip bériwatimiz. Yashlarni dunya Uyghur qurultiyining we weten dawasini qiliwatqan ayrim shexslirimizning pa'aliyetlirini qollap-quwwetleshke jelp qiliwatimiz hemde özimizmu shulargha aktip qatnishishqa tirishiwatimiz. Yéqinda qirghizistan paytexti bishkekte d u q teripidin uyushturulghan kishilik hoquq mawzusidiki yighin'gha qazaqistandin 15 adem qatniship keldi. Biz shuning bilen bir qatarda yashlar arisida ana tilimizni, tariximizni, medeniyitimizni terghib qilish ishlirini yürgüzüwatimiz. Millitimizning kélechek teqdiri yashlarda bolghanliqtin bilimlik, milletperwer, ishbilermen yashlirimizni terbiyelesh muhim ehmiyetke ige.”

Igilinishiche, qazaqistandiki Uyghur yashliri bolupmu ijtima'iy torlar we almuta shehiride ötküzülüp turidighan xatirilesh pa'aliyetliri arqiliq Uyghur diyaridiki weziyet hem jaza lagérliri mesilisi heqqide melumat élip turmaqta. Kéyinki waqitlarda mundaq xatirilesh murasimlirigha kéliwatqan Uyghur yashlirining sani barghanséri köpeymektiken.