Uyghur aptonum rayonluq yuquri sot we teptishning xizmet doklati rayonning ötken yilliq tutqun ehwalini qismen ashkarilighan

Muxbirimiz méhriban
2022-03-04
Share
xitay-qoralliq-herbiy-saqchi-aptomobil.jpg Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
AP Photo/David Wivell

Xitayning “Tengritagh tori” ning 3-mart künidiki sanida Uyghur aptonum rayonluq yuquri sot mehkimisi we teptish mehkimisining 2021-yilliq xizmet doklati élan qilindi.

Xewerdin melum bolushiche, bu ikki doklat esli 2022-yili 1-ayning 24-küni shinjang Uyghur aptonom rayonluq 13-nöwetlik xelq qurultiyining 5-qétimliq yighinida oqup ötülgen iken.

Bu ikki doklatning tepsilatidin melum bolushiche, bu ikki organning xizmet doklatida ötken yili Uyghur rayonida bir terep qilin'ghan délolarning xéli zor köp bir qismining “Térorluqqa zerbe bérish” we “Muqimliqqa kapaletlik qilish” namidiki siyasiy basturushlargha munasiwetlik iken.

1-Ayning 24-küni Uyghur aptonum rayonluq teptish mehkimisining bashliqi li yongjün teripidin oqup ötülgen “Aptonom rayonluq xelq teptish mehkimisining xizmet doklati” da, “Ötken bir yilda rayondiki teptish organliri 12 ming 901 türlük jinayetler boyiche jem'iy 26 ming 942 ademni qolgha aldi, 28 ming 490 délo boyiche 44603 ademni eyiblidi, bixeter shinjang qurulushini ünümlük ilgiri sürüldi,” déyilgen.

Uyghur aptonom rayonluq teptish mehkimisining xizmet doklatida yene ötken bir yilda “210 Ming 900 parche höküm höjjiti awamgha élan qilindi. 25 Ming 500 qétimliq sot neq meydandin tarqitildi, zasédatéllar, yeni sot meydanidiki bahalighuchilar 32 ming délogha qatniship, adilliq bilen adaletni sinaq qildi,” déyilgen.

Uyghur aptonom rayonluq xelq sot mehkimisining bashliqi bahargül semet oqup ötken “Apto'om rayonluq sot mehkimisining 2021-yilliq xizmet doklati” da, “Aptonum rayondiki sot mehkimiliri jem'iy 668 ming 900 déloni qobul qilip, 606 ming 200 déloni axirlashturdi, yuqiri sot 5820 déloni qobul qildi we 5271 déloni axirlashturdi,” déyilgen.

Uyghur aptonom rayonluq xelq sot mehkimisining bashliqi bahargül doklatida yene “2021-Yili sot mehkimisining neq meydanda en'ge aldurush nisbiti 95 pirsenttin éship ketti. Torda en'ge aldurush nisbiti 74.69 Pirsent boldi. Da'ire halqighan arxip 2177, merkezlik orunlashturulghan mulazimet qiziq liniyisi 12368, 30 pirsent sotchi, 549 téz höküm chiqirish guruppisi qurup, 80 pirsenttin artuq délogha qarap chiqti. Bu yekünlen'gen délolar omumiy sanning 41.33 Pirsentini igilidi. Délolarni bir terep qilishta, sotchilar kishi béshigha 173 déloni bir terep qildi,” dégen.

Xitayning sot we edliye sistémisni yéqindin bilidighan mutexessislerdin amérikadiki chikago uniwérsitétining tekliplik proféssori, adwokat téng byaw bu heqte öz qarishini otturigha qoyup mundaq dédi: “Halqiliq mesile hergizmu tutqun qilin'ghan jinayetchiler yaki bir terep qilin'ghan délolarning qanchilik ikenlikenlikide emes. Chünki xilq'ara taratqularda bérilgen melumatlar we sanliq uchurlar ispatlan'ghan doklatlarda bir milyondin ashqan Uyghur we qazaqlarning lagérlargha qamalghanliqi ashkarilan'ghan idi. Lagérgha qamalghanlar sanigha sélishturghanda, bu ularning intayin az qismi diyishke bolidu.”

Téng byaw nöwettiki weziyette atalmish “Qanuniy belgilime” lerning rayondiki siyasiy basturushni ijra qilishning quraligha aylan'ghanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Shinjangning nöwettiki weziyitide, qanunda belgilen'gen bezi tertipler, yeni puqralarning eqelliy hoquqini qoghdashni öz ichige alghan maddilar bir terepke tashlap qoyuldi. Xitaydiki bir partiyelik mustebit hakimiyet tüzümide siyasiy nishan her waqit qanundin üstün turidu. Bu xil siyasiy nishanni ishqa ashurush üchün, ular qanuniy belgilimilerge héchqachan emel qilmaydu. Elwette, bu asasiy qanundiki belgilimilerge xilapliq qilishnimu öz ichige alidu.”

Dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin bashliqi ilshat hesen yuquriqi ikki organning xizmet doklatida bir terep qilin'ghan délolar sanining kishini chöchütidighanliqini bildürdi. U, bu ötken bir yilda Uyghur rayondiki yuquri bésimliq basturushning yoqiri sür'ette élip bérilghanliqidin dérek béridu, dédi.

Ilshat hesen ependining bildürüshiche, bu délolarning zor köp qismini “Muqimliqni saqlash” we “Térorluqqa zerbe bérish” namidiki siyasiy basturushqa munasiwetlik délolar dep qarashqa bolidiken.

Uyghur aptonom rayonluq xelq sot mehkimisining bashliqi bahargül doklatida yene “2021-Yili yuqiri xelq sot mehkimisining ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni shöbisi we uning tarmaq sot mehkimiliri jem'iy 80 ming 800 déloni qobul qildi, 71 ming déloni axirlashturdi,” dégen.

Ilshat hesen ependining qarishiche, yuquri xelq sot mehkimisining bingtu'en teripidin bir terep qilin'ghan délolar heqqidiki bu sanliq melumatliridin, bingtu'enning Uyghurlarni basturushta oynawatqan rolining neqeder chongliqini körüshke bolidiken.

Uyghur aptonom rayonluq xelq sot mehkimisining doklatida yene eqliy iqtidarliq sotning kéngeytilgenliki bayan qilinip, “Uchurni qollash kishilerning ishenchisini ilgiri sürdi. Eqliy iqtidarliq sot qurulushini tézletti. Üch ölchemlik dewa endizisi quruldi. Torda 245 ming 300 délo turghuzuldi, 465 ming 800 dewa torda muresse qilindi,” déyilgen.

Adwokat téng byawning bildürüshiche, torda délolarni bir terep qilidighan eqliy iqtidarliq sot sistémisi, sotning musteqilliqi bolmighan xitaydek mustebit bir dölette sotning adilliq bilen élip bérilishigha muqerrer tosqunluq qilidiken.

Téng byaw yene mundaq dédi: “Torda élip bérishqa bolidighan bir qisim meshulatlarni, yeni bir qisim höjjetlerni yollash, torda délo turghuzush qatarliqlarni turda élip barghili bolidu. Qanun orunliri bularni éléktronluq arxiplashtursa bolidu. Emma torda élip bérilidighan sotlash tertipide mesile éghir bolidu. Nezeriye jehettin élip éytqanda. Buningda sotchi bilen jinayet gumandarining yüzmu-yüz körüshüsh pursiti bolmaydu. Mana bu sotchining délogha höküm chiqirishigha tesir yetküzidu. Undin bashqa sotlash jeryanini neq meydandin körsitishmu bezi ehwallarda sotning adilliqigha sotchining musteqil höküm chiqirishigha tesir yetküzidu. Xitayda qanunning musteqilliqi bolmighan ehwal astida, zor köp qisim délolarda sotchi yaki sot mehkimisining hökümi étibargha élinmaydu, belki ularning arqisidiki hökümet organliri yaki kompartiye organlirining gépi hésap bolidu. Mana bu xitayda omumlashqan ehwal.”

Uyghur aptonom rayonluq xelq sot mehkimisining bashliqi bahargül doklatida yene sotning siyasiy meydani heqqide toxtilip: “Qanun bilen idare qilishta qet'iy tewrenmey ching turup, murekkep küreshlerde muqimliqni saqlashning siyasiy mes'uliyitini qet'iy zimmisige élish kérek. Döletning siyasiy bixeterlikini qet'iy qoghdash, singip kirish, aghdurmichiliq, buzghunchiliq, milliy bölgünchilik, diniy ashqunluq we bashqa xeterlik tüstiki zorawanliq we térorluq jinayi qilmishlirigha yéqindin diqqet qilish hemde hemishe yuqiri bésimliq weziyetni saqlash” dégenlerni tekitligen.

Adwokat téng byaw doklattiki bu sözlerning xitayda qanunning siyasi meqset üchün xizmet qilidighanliqini ispatlighanliqini bildürüp, mundaq dédi:

“Xitaydiki qanun organliri köpinchi ehwallarda xitay kompartiye hökümitining basturush siyasitidiki qilichning destisi dep teriplinidu. Meyli saqchilar bolsun, meyli teptish yaki sot organliri bolsun, hemmisi kompartiye üchün xizmet qilidu. Shunga uning doklatida bundaq siyasiy sho'arlarning otturigha qoyulushi ejeplinerlik emes.”

Adwokat téng byaw yene Uyghurlargha yürgüziliwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitining xitay merkizi hökümiti teripidin belgilen'gen siyaset ikenlikini tekitlidi. U bu siyasetni orunlashqa belgilen'gen yéngi partkom sékritari ma shingruy dewridimu rayondiki yuquri bésimliq basturushta özgirish bolmaydighanliqini bildürdi.

Ilshat hesen ependi bu ikki doklattin julase chiqirip, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitining eng wehshiy wastiler arqiliq ijra qiliniwatqanliqi we bu basturushning yene dawanlishidighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet