Хитайларниң лондон университетида уйғурчә уссул ойниши зор ғулғула қозғиди

Мухбиримиз әзиз
2022-02-11
Share
xitay-chaghan-uyghur-ayal-usul.jpg Хитайниң 2020-йиллиқ чаған паалийәттә уссул ойнаватқан уйғур аял.
Social Media

Уйғур миллий мәдәнийитиниң дурданилиридин бири, дәп қариливатқан уйғур уссули йеқинқи йиллардин буян уйғур дияридики қирғинчилиқта әң паҗиәлик қисмәткә муптила болған мәдәнийәт байлиқлириниң бири болуп қеливатқанлиқи мәлум. Иҗтимаий таратқуларда хитай көчмәнлириниң уйғурчә уссулларни өгинип мәйданларда ойниши билән уйғурларға мәҗбурий өгитиливатқан “кичик алма уссули”, яңгир уссули дегәнләр бәкму рошән селиштурма һасил қилғанлиқи үчүн бир қисим мутәхәссисләр уйғур дияридики қирғинчилиқниң бир түрини “мәдәнийәт қирғинчилиқи” дәп атиғаниди.

Бу һәқтики қизиқарлиқ мисалларниң бири хитай һөкүмитиниң “уйғур қирғинчилиқи” яки уйғурларниң зулумға учриши һәққидики пикирләр оттуриға чиққан һаман уйғурларниң уссул ойнаватқан көрүнүшини көрситип “уйғурлар бәхтлик яшимақта” дейиши һесаблиниду. “бирләшмә агентлиқ” ниң мухбири дейк каң зиярәт үчүн ақсуға барғанда ақсу вилайәтлик парткомниң секретари до вәнгуй вә уйғур аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң муавин мудири ли шеҗүн уни күтүвелиш үчүн бараңлиқ һойлида кәчлик зияпәт тәйярлиған. До вәнгуй һойлида уссулға чүшкән уйғурларни көрситип дейк каңға “көрдиңизму? бу йәрдә қирғинчилиқ йоқ. Биз уйғурларниң мәдәнийитини бәкму яхши қоғдаватимиз” дегәниди. Ғәрб дунясида алқишқа еришкән “кода һекайилири” ниң бу һәқтики мәхсус обзор мақалисидә аптомат көтүргән хитай әскәрлириниң қоршавида уссул ‍ойнаватқан уйғур қизниң қисмити баян қилинип, бу уссулларниң қандақ мәҗбурлаш арқисида ойниливатқанлиқи әкс әттүрүлгәниди. Йеқинда лондон университетида хитай оқуғучиларниң уйғурчә уссул ойниғанлиқи болса бу һәқтә йеңи бир мәйдан ғулғула пәйда қилди.

Лондон университети башқурушидики мәктәп ториға чапланған язмилардин мәлум болушичә, 2022-йиллиқ чаған байрими вә хитай һөкүминиң қишлиқ олимпик мусабиқисигә саһибханилиқ қилғанлиқини тәбрикләш үчүн мәзкур университет қармиқидики “хитай оқуғучилар бирләшмиси” чаған мәзгилидә мәхсус паалийәт тәшкиллигән. Паалийәттә типик уйғурчә йосунда кийингән бир топ қизлар оттуриға чүшүп наһайити өлчәмлик коллектип уссул ойниған. Аридин узун өтмәй бу һәқтики қисқа филимлар университет ториға чапланған. Шуниңдәк буниңға қошуп чиқирилған қисқа филимларда хитай һөкүмитиниң уйғур мәдәнийитигә хас шәйиләрни қандақ түҗүпиләп қоғдаватқанлиқи алаһидә шәрһләнгән. .

Бу видийолар елан қилинғандин кейин һәр саһә кишилири арисида зор ғулғула қозғалди. Бәзиләр коллектип уйғурчә уссул ойниған қизларни “уйғур әмәс, уйғурчә кийинивалған хитайлар” десә, йәнә бәзиләр “булар хитай һөкүмити мәхсус үрүмчидин әкәлгән уйғурларкән” деди. Әмма бу һәқтики ғулғула арисида әң зор тәсир қозғиғини бу уссулчиларниң ким икәнлики әмәс, әксичә хитай һөкүмити уйғур диярида ашкара қирғинчилиқ қилиш билән биргә уйғурларни уссул ‍ойнашқа селип қоюп “мана, уйғурлар бәхтлик яшап уссул ойнимақта” дегән тәшвиқатиниң әнглийәдики шунчә даңлиқ бир алий мәктәп қорусида оттуриға чиқиши болди.

Бу паалийәт һәққидә сөз болғанда әнглийәдики уйғур паалийәтчиләрдин рәһимә мәһмут ханим бу һәқтики бәзи тәпсилатларни тонуштуруп өтти.

Лондон университети қорусидики коллектип уйғурчә уссулға әң күчлүк инкас қайтурғанларниң бири лондон шәһиридики “уйғурлар үчүн оқуғучилар” (Students For Uyghurs) тәшкилати болди. Бу тәшкилат өзлириниң тиветтер бетидә баянат елан қилип, бу паалийәтниң әмәлийәттә хитай һөкүмити қиливатқан уйғур қирғинчилиқини йошуруш урунушиниң бир қисми икәнликини, шундақла өзлириниң буниңдин бәкму шүркүнүп кәткәнликини алаһидә тәкитлиди. Мәзкур тәшкилатниң қош рәислириниң бири җая пасак (Jaya Pathak) бу һәқтики зияритимиз җәрянида өзлириниң немә үчүн буниңдин шунчә биарам болғанлиқини ейтип мундақ деди:

“әнглийәдики, шуниңдәк дунядики әң чоң вә даңлиқ алий мәктәпләрниң бири болған лондон университетида ‛алаһидә‚ болған ‛шинҗаң уссули‚ намидики бундақ бир паалийәтниң оттуриға чиққанлиқи һәқиқәтәнму адәмни шүркүндүридиған бир вәқә болди. Немишқа десиңиз бу уссул паалийити маһийәттә хитай һөкүмитиниң уйғур қирғинчилиқини йошуруш үчүн қиливатқан мәхсус тәшвиқатлирини әйнән дораштин башқа нәрсә әмәс, халас. Бу һәқтики тәшвиқат филимлири һазир пүткүл иҗтимаий таратқуларни бир алди. Шуңа бу қетимлиқ уссул ойнаштиму мушуниңдин башқа мәқсәт йоқ. Чүнки бу паалийәттә уйғурчә уссул уйғурларниң мәдәнийитини намаян қилиш үчүн әмәс, әксичә уйғур районида қирғинчилиқниң мәвҗут әмәсликини, бу һәқтики баянларниң ялған икәнликини испатлаш үчүн суйиистемал қилинған. Бундақ бир паалийәтниң ашкара һалда алий мәктәп мәйданида ойнилиши һәмдә миңлиған оқуғучиниң бу уссулни көрүши, шуниң билән биргә мәктәп рәһбәрликиниң мушундақ бир паалийәткә хушаллиқ билән иҗазәт бериши адәмни бәкму биарам қилиду.”

Мәлум болушичә, хитай һөкүмити өткән бирнәччә йилда нурғун пул сәрп қилиш бәдилигә явропадики һәрқайси дөләтләрдә уйғурлар һәққидә хата учур тарқитиш һәмдә шу арқилиқ йәрлик җамаәтни қаймуқтуруш ‍үчүн көплигән паалийәт шәкиллирини рояпқа чиқарғаниди. Уйғурлар һәққидики бу хил хата учурлар маһийәттә бир қисим кишиләрниң хитай һәққидики гуманлирини йоққа чиқириш ролини ойниған. Бу қетимлиқ уйғурчә уссул паалийитиниң мушу хилдики мәқсәтләргә қанчилик бағлиниши барлиқини сориғинимизда җая пасак мундақ деди:

“шәхсән мениң пикримни сорисиңиз, бу паалийәтни ‛хитай оқуғучилар бирләшмиси‚ тәшкиллигән. Бу бирләшмә болса лондондики хитай әлчиханиси билән биваситә бағлинишлиқ. Чүнки уларниң өз тор бетидә бу бирләшминиң паалийәтлири хитай әлчиханисиниң биваситә йетәкчиликидә вуҗудқа келидиғанлиқи очуқ йезилған. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн хитай әлчиханиси ‛хитай оқуғучилар бирләшмиси‚ни өзлириниң тәшвиқат қорали қилип ишләткән. Шуниң билән биргә бу бирләшмә арқилиқ мәктәп қорусидики паалийәтләрни контрол қилип өзлири үчүн сахта учурларни тарқитишқа салған. Бу һал өз нөвитидә ‛хитай оқуғучилар бирләшмиси‚ дегәнләрниң хәлқаралиқ университетлардики илим саһәси вә илим әркинлики үчүн, шундақла сөз вә пикир әркинлики үчүн қанчилик зор тәһдит икәнликини йәнә бир қетим җанлиқ көрситип бәрди. Йәнә бир яқтин ‛хитай оқуғучилар бирләшмиси‚ниң қандақ бир чатақчи тәшкилат икәнликини, уларниң немә үчүн хитай әлчиханиси вә хитай һөкүмитидин мустәқил һалда иш қилалмайдиғанлиқини бәкму мукәммәл йосунда намаян қилип бәрди”.

“уйғурлар үчүн оқуғучилар” тәшкилати бу қетимлиқ уссул паалийити һәққидә мәхсус наразилиқ мәктупи тәйярлиған һәмдә буни лондон университети ишчилар уюшмисиға тапшуруп мәктәп рәһбәрликиниң мушундақ бир сиясий тәшвиқатқа йол қойғанлиқини әйиблигән. Шуниңдәк университет рәһбәрликидин бу һәқтә ениқ җаваб беришни тәләп қилған. У бу һәқтә мундақ деди:

“һазирчә улардин техи рәсмий җаваб кәлмиди. Биз буни давамлиқ сүрүштә қилимиз һәмдә университет рәһбәрликидин бу мәсилиләргә җаваб беришни тәләп қилимиз. Чүнки бу қилмишни һәргизму қобул қилишқа болмайду. Немишқа десиңиз университет рәһбәрликиниң ‛шинҗаңда немә ишлар болуватқанлиқидин бизниң хәвиримиз йоқкән‚ дәйдиғанға һазир һечқандақ баһаниси йоқ. Чүнки улар уйғур районида һазир немиләр болуватқанлиқини бәкму яхши чүшиниду. Йәнә келип уйғур районидики қирғинчилиқ һазир әнглийәдики барлиқ чоң гезитләрдә хәвәр қилиниватиду. Андин қалса техи йеқиндила уйғур сот коллегийәси лондонда сот һөкүми чиқарди. Шуңа университет рәһбәрликиниң рәһбәрлики бу ишларға җәзмән җаваб бериши лазим. Бизму давамлиқ бу ишни сүрүштә қилимиз”.

Мәлум болушичә, “уйғурлар үчүн оқуғучилар” тәшкилати әнглийәдики “‍уйғур қирғинчилиқини тохтитиш” җәмийити вә дуня уйғур қурултийиниң лондон ишханиси қармиқидики оқуғучилар гурупписи болуп болуп, асасән әнглийәдики оқуғучиларни асас қилған икән. Уларниң нишани уйғурларға даир көп саһәгә четилидиған болуп, буниң ичидики муһим түрләр әнглийәдики илим-пән саһәси, җүмлидин теббий пәнләр саһәси билән хитай һөкүмити оттурисидики мунасивәтни тәкшүрүш, шу арқилиқ ғәрб пән-техникисиниң ‍уйғур дияридики аялларни туғалмас қиливетиш қатарлиқ нопус чәкләш тәдбирлиригә қайси дәриҗидә хизмәт қилғанлиқини тәкшүрүш, әнглийәдики пән-техника муәссәсәлирини хитай һөкүмити иҗра қиливатқан уйғур қирғинчилиқиға бағлинишлиқ һәрқандақ саһә билән һәмкарлашмаслиққа чақириш, шуниң билән биргә уйғур қирғинчилиқини ғәрб дунясидики техиму көп алий мәктәпләргә аңлитип, ғәрб пән-техника ширкәтлирини вә алий мәктәплирини хитай мәбләғ билән тәмин әткән тәтқиқатларға қатнишип васитилик һалда уйғур қирғинчилиқиға шерик болуп қалмаслиққа дәвәт қилиш дегәнләр уларниң асаслиқ хизмәт нишани икән. Бу қетимқи лондон университетида оттуриға чиққан уйғурчә уссул ойнаш вәқәсиму шу сәвәбтин уларниң алаһидә диққитини қозғиғаникән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт